+31 (0)317 483623

VincentBlok.nl

Philosophy&Management Science
  • Sustainable Entrepreneurship in South Africa

    Project title: Sustainable Entrepreneurship in South Africa

    Project period: 2014 – 2017

    Partners: NUFFIC

    Team members: Mmapatla Senyolo (PhD. candidate), prof. dr. Onno Omta (promotor), dr. Vincent Blok MBA (co-promotor)

    Summary of the Project:

    coming soon

    For more information: vincent.blok@wur.nl

     

  • Vincent Blok

    Assistant Professor in Responsible Innovation and Sustainable Entrepreneurship, Social Sciences Group, Wageningen University
    Research fellow in Philosophy, faculty of philosophy, theology & religious Studies, Radboud University Nijmegen

    vincentblokVincent Blok was born in 1970 in The Hague, the Netherlands. He studied Philosophy at Leiden University. In 2005 he received his Phd degree in philosophy at Leiden University with a specialization in philosophy of technology and philosophical method. From 2002 to 2006, he held various management functions in the health care sector. In 2006, he became director of the Louis Bolk Institute, an international research institute in the field of organic and sustainable agriculture, nutrition and health care. Since 2010, he is assistant professor in Innovation & Entrepreneurship at Wageningen University (The Netherlands). He teaches in the fields of Sustainable Entrepreneurship, Responsible Innovation and Business & Society. He is also research fellow in philosophy at the faculty of philosophy, theology & religious Studies, Radboud University Nijmegen (The Netherlands). In his philosophical research, he focusses on philosophical method, philosophy of responsible innovation, philosophy of sustainable development and philosophy of management.

    Specializations

    Philosophy

    His main research area is the philosophy of technology and philosophical method. In his research, he focuses on:

    Management Science

    His main research area is innovation and entrepreneurship. In his research, he focuses on:

    Additional Functions

     

  • Contact

    Visiting address

    Hollandseweg 1
    6706KN, WAGENINGEN
    201/5059 (Building/Room)

    E-mail

    info@vincentblok.nl
    www.vincentblok.nl

    Links

  • Full Academic CV

    Coming soon!

  • Make your choice:

  • Welcome

    vincentblok

    Vincent Blok

    Assistant Professor in Responsible Innovation and Sustainable Entrepreneurship, Social Sciences Group, Wageningen University Research fellow in Philosophy, faculty of philosophy, theology & religious Studies, Radboud University Nijmegen

  • Courses

    Business & InnovationEthics (MSc.)

    The economic crisis has revealed that ‘respected’ business models like risky investments and lending practices are not as ethical as we thought, while corporate scandals like Enron in the US and Royal Ahold in Europe clearly showed that the ethical behaviour of companies is questionable. Whereas the public trust in business leaders was already low in Northern Europe (36% in 2009), it declined significantly in the US after the banking crisis (38% in 2009) (Edelman 2009). Most thoughtful people acknowledge nowadays that we are in need of more ethical behaviour in business. The main question for business professionals nowadays is how ethics can be integrated in decision-making processes in business life. To prepare future entrepreneurs and business professionals in management, marketing, finance and economics for the ethical issues in these fields, this course on business ethics is developed. In order to prepare students for ethical decision making in their future career, students do not only learn about the ethical values and principles that operate in business during this course, but also how to reflect and evaluate complex ethical issues and how to make ethical decisions.

    MORE

    Selling Science & Technology (BSc.)

    A major challenge in every science & technology driven industry is the continuous development of new products based on new scientific achievements. This challenge requires bridging the gap between the organizations that do fundamental and applied research (universities, academic hospitals, research institutes and industrial research departments) and those that develop the products and the business (existing and newly created companies). The increasing pressures to align science and new knowledge production with societal and/or business needs, and to scale up the commercialization effort implies that both scientists and people in business can benefit from a better understanding of linkages between science and business. The BSc-course Selling Science & Technology familiarizes students with the interplay between the production of science and technology and the commercialization of academic knowledge and designs by universities, R&D labs, start-up firms and established companies. It will help students to understand the gaps between the different worlds of science and business, and how the two domains can be aligned.

    MORE

    Business & Society (MSc.)

    The world is changing quickly and so are the challenges tomorrow’s entrepreneurs and business professionals face. One of these challenges is that a company’s license to operate and grow is no longer seen in terms of maximizing economic profits alone. Increasing social and environmental pressures provide opportunities for sustainable entrepreneurship and the development of more responsible businesses which are embedded and accepted  in society. To prepare future entrepreneurs and business professionals for this challenge, the impact of business on society and society on business is explored in a new course, called Business and Society. In this course the mutual interdependent relationship between business and society is central.

    MORE

    Principles of Entreneurship (BSc.)

    The course “Principles of Entrepreneurship” concentrates on the key concepts and the creation of insight in the field of entrepreneurship. The course presents a variety of topics related to entrepreneurship: the entrepreneur and the entrepreneurial mind, business start up and the different stages of the entrepreneurial process. The process approach provides a helpful framework for the analysis and understanding of entrepreneurship and entrepreneurial activities over time. Special attention is given to specific issues such as social entrepreneurship, entrepreneurship & innovation and entrepreneurship in developing countries.

    MORE

  • Projects

    Entrepreneurship and Microfinance

    PhD project Daniel Agbeko.

    More Information

    Social Entrepreneurship and Responsible Innovation

    PhD project Rob Lubberink.

    More Information

    Subsistence Entrepreneurship

    PhD project Waliou Yessoufou.

    More Information

    Business Models for Smallholder Inclusion

    PhD project August Sjauw-Koen-Fa.

    More Information

    Societal Acceptance of (genetic) alternatives to the killing of male chicks

    Post-doc project Marielle Bruijnis

    More Information

    Sustainable Entrepreneurship in a normative context

    PhD project Lisa Ploum.

    More Information

    Sustainable Entrepreneurship in South-Africa

    PhD project Mmapatla Senyolo.

    More Information

    Climate Smart Innovation in the Agri-food supply chain

    KiC Climate Fleet project.

    More Information

    Political CSR in the Food Industry

    PhD Project Tjidde Tempels

    More Information

  • Entrepreneurship and Microfinance

    Project title: Human Collateral and Microfinance. The impact of entrepreneurial training and monitoring evaluation on micro client performance at the base of the pyramid

    Project period: 2012 – 2016

    Partners: NUFFIC

    Team members: Daniel Agbeko MBA (PhD. candidate), prof. dr. Onno Omta (promotor), dr. Vincent Blok MBA (co-promotor)

    Summary of the Project:

    Entrepreneurs at the Base of the Pyramid (BoP) have limited access to credit because Micro Finance Institutions (MFI) require the 5 C’s – collateral, credit history, capital, cash flow statement and character reference – before providing credit. Because  existing solutions  to this problem like  social collateral (group lending arrangements) seem to be unsustainable,  the present study introduces human collateral as a possible substitute for,  or extension  to, financial and social collateral,  by studying the impact of entrepreneurial training of micro credit clients combined with monitoring by MFI officers of micro client performance.

    A two-step  longitudinal survey will be conducted. 240 loan clients will be  randomly selected from a  population of over 600 clients of uniCredit Ghana . A baseline survey with regard to client entrepreneurial competences,  business knowledge and loan repayment history will be  executed including  all 240 clients. They will then be randomly divided into  3 groups of  80 clients each .

    1. Clients receiving  training and monitoring,

    2. Clients receiving only entrepreneurial training

    3. Clients  receiving no treatment ( control group).

    A first survey will be done to identify the competencies that the client’s needs to be trained on.

    A second survey will be done just before the training to identify the skills and knowledge the clients already have.

    A third survey will then be done after a year to identify the skills and knowledge that have been acquired through the provision of the interventions. It is expected that loan clients provided with treatments  one will show the best loan repayment, followed by treatment  two, while the control group will show the lowest loan repayment level.

     

    For more information: vincent.blok@wur.nl

     

  • Social Entrepreneurship and Responsible Innovation

    Project title: Responsible Innovation for sustainable city systems: the role of the social entrepreneurs

    Period: 2013 – 2017

    Partners: Climate KiC

    Team members: Rob Lubberink (PhD. candidate), prof. dr. Onno Omta (promotor), dr. J. van Ophem (co-promotor), dr. Vincent Blok MBA (co-promotor)

    Summary of the Project

    The European Union started several initiatives for a transition towards improved sustainability of cities. Innovation, often initiated by entrepreneurs, is generally regarded as key to achieve transitions and initiate change. Social entrepreneurs might have a disposition to come up with the necessary innovations for sustainability, because these ‘transformational leaders’ or ‘social transformers’ manage to give higher priority to people and/or planet without neglecting the viability of their company. However, research regarding the innovation processes of social entrepreneurs is still scarce and many questions remain unanswered. In order to understand the contribution of social entrepreneurs to sustainable innovation in general, and sustainable city systems in particular, this research project focuses on the social entrepreneurial process from the perspective of the upcoming concept of responsible innovation. With this, the following research questions will be answered:

    1. What is the contribution of social entrepreneurship to sustainable innovation in general and sustainable city systems in particular, seen from the perspective of responsible innovation?
    2. Which strategies can help social entrepreneurs to improve their responsible innovation processes to further sustainable city systems?

     

    For more information: vincent.blok@wur.nl.

     

  • Societal Acceptance of (genetic) alternatives to the killing of male chicks

    Project title: The societal acceptance of the Combination chicken and sexing un-incubated eggs through genetic modification.

    Project period: 2013 – 2014

    Partners: NWO

    Team members: Marielle Bruijnis (Post-doc), prof. dr. Bart Gremmen, dr. Vincent Blok MBA

    Summary of the Project:
    In the Netherlands over 45 million male chicks annually are killed immediately after hatching, This mass killing raises discussions. The public would prefer an alternative that would sex un-incubated eggs or less-specialised chicken. DLO will start research into alternatives to the culling of male chicks: the GM chicken and the Combination chicken. Both alternatives have societal consequences and also may be problematic from an ethical perspective. The general research question of our project is how to integrate the technical- , social- and ethical aspects of the two alternatives to the killing of male chicks through a joint, interdisciplinary and integrated approach to achieve best animal welfare. The overall aim of the project is to provide researchers and stakeholders with a conceptual framework and strategies that will help them to understand, evaluate and monitor the integration of the technical-, social- and ethical aspects of the two alternatives to the killing of male chicks (think of insight in success and failure factors and boundary conditions to certain strategies) as well as recommendations for policy makers on how to facilitate research initiatives on alternatives in their attempt to gain public support. The project comprises an interdisciplinary effort through a post-doc project addressing the fundamental knowledge gaps, and one (part-time) DLO project to ensure integrated knowledge development with stakeholder participation at the applied level. As part of the project a series of workshops with all project participants and the valorisation panel will be organized to integrate the new scientific knowledge, emerging from the PostDoc-project.

    For more information: vincent.blok@wur.nl

  • Business Models for Smalholder Inclusion

    Project title: Business Models for Smallholder Inclusion.

    Project period: 2012 – 2016

    Collaboration Partners: Rabobank

    Team members: August-Sjauw-Koen-Fa (PhD. Canditate), prof. dr. Onno Omta (promotor), dr. Vincent Blok MBA (co-promotor)

    Summary of the Project:

    Various comprehensive scientific studies confirm that it is possible to meet global food requirements by 2050 without extensive (cultivation of) new land. Most of the additional required food can be realised by improving the low crop yields on existing agricultural land, especially from many low and middle income countries. This food strategy will entail improving small farm holdings that constitute the great majority of the farms and cultivate up to 80 percent of the agricultural land of the developing world.

    The challenge lies in the fact that agriculture must produce more food with less resources in a way that is environmentally sustainable, economically viable and socially responsible. The aspiration of the private sector in general and the MNEs of the F&A sector in particular is to achieve a 20% improvement each decade in terms of economic growth and opportunity, agricultural productivity and nutrition, while simultaneously reducing the environmental footprint by 20% (WEF, 2011, 2012). This gives rise to the question: Do large F&A companies (MNEs) have the ability to achieve this goal and, if so, how? With a view to unlocking the full potential of smallholder agriculture, access to affordable financial services is moreover essential in order to meet smallholders’ investment and working capital requirements. Rural financial markets and outreach are, however, very poor in many developing countries. So how can access to financial services be provided to smallholders?

    The aim of this research project is to define a business model for smallholder inclusion in local and global food value chains in an economically viable way that meets environmental sustainability and social responsibility requirements from a business perspective, thus making companies ‘an integrated part of the solution’ themselves.

    The research method used for defining a business model for smallholder inclusion is a case study comprising three facets, namely desk research, empirical research and conclusions. The focus will be on the business cases of leading EU-based F&A MNEs in Asia and Sub-Saharan Africa. The drivers, fundamentals, principles and building blocks will be explored. The appropriate business structures (contractual relationships), interventions and financial aspects (investments, rationales, financing constructions and the turning point to financial stability) of the value chain model will be assessed. The role of stakeholders in the value chain and the local private sector, including the producers’ organisations, banks, governments and civil society, will also be examined. In-depth interviews will be conducted with business managers from different levels of the involved MNEs and banks in order to obtain strategic business information. The form of publication will be a dissertation and four articles published in scientific journals.

    More information: vincent.blok@wur.nl
  • Sustainable entrepreneurship in a Normativity context

    Project title: Opportunity Recognition in a normative context: opening the black box of sustainable entrepreneurship

    Project period: 2013 – 2017

    Collaboration Partners: Euregio Rijn-Waal, HAN Hogeschool, Universitaet Duisburg-Essen

    Team members: Lisa Ploum (PhD. Canditate), prof. dr. Onno Omta (promotor), dr. Thomas Lans (co-promotor), dr. Vincent Blok MBA (co-promotor)

    Summary of the project:

    The concept of sustainable development has gained importance over the years  and can be seen as an overarching concept of looking at the contribution of entrepreneurship to social, environmental and economic aspects. Nevertheless, the concept of sustainable entrepreneurship can be considered as a ‘black box’. It is not clear how economic, social and environmental values and goals are combined in entrepreneurial decision making processes regarding sustainability challenges, and does not get at how this is achieved. Key competencies for sustainable entrepreneurship have received little attention in literature, but recent studies show that combining competencies for sustainable development en competencies for entrepreneurship is possible. The multi-oriented competence perspective makes it possible to analyse and assess the whole input-throughput-output process, which is needed in opening the black box of sustainable entrepreneurship. This research will make an attempt in opening this black box, by focussing on the process of making a trade-off between economic, social and environmental values and goals in the early stages of the entrepreneurial process. The following research question will be answered in this research: How does the process of making a trade-off between economic, social and environmental values and goals evolve in the early stage sustainable entrepreneurial process? Triangulation of methods will take place, using both qualitative and quantitative methods. More in particular, the research methods used are a literature review, a survey (Sustainable Entrepreneurship Scan), a case (Computer Supported Collaborative Learning) and interviews.

    For more Information: vincent.blok@wur.nl

     

  • Subsistence Entrepreneurship

    Project title: Towards a new concept of subsistence entrepreneurship. Entrepreneurial orientation and social capital in the agri-food supply chain in Benin

    Project period: 2013 – 2017

    Partners: NUFFIC

    Team members: Waliou Yessoufou (PhD. candidate), prof. dr. Onno Omta (promotor), dr. Vincent Blok MBA (co-promotor)

    Summary:

    A number of studies related to smallholders in developing countries have outlined entrepreneurship as a possible mechanism for poverty alleviation, growth and structural transformation. However, the applicability of entrepreneurship in the context of Sub Saharan African (SSA) countries like Benin remains relatively unexamined. The main goal of the present study is to deepen our understanding of agro-preneurship in subsistence economies.  The present study  will  examine entrepreneurial behaviour in the subsistance context and its relation with the entrepreneurial orientation of the smallholder farmers. Furthermore, because of the high embeddedness of smallholders in the subsistence context,  social capital, governance structures and opportunity recognition and  exploitation form central concepts of the entrepreneurship construct in this research as well. Data will be gathered from smallholder farmers in vegetable and tropical fruits in Benin. A case study under experts and smallholders will be conducted (about 30 interviews) in order to identify characteristics of subsistence entrepreneurship (inductive approach). Based on the findings and established entrepreneurship theories (opportunity recognition, social capital etc), we next develop a model which will subsequently testes, using structured interview questions  (320 interviews) (deductive approach).  The quantitative data will be analyzed with descriptive statistics, multiple regression, and factor analysis to get first an idea of the results, and then using an confirmatory factor analyses and structural equation modelling to test the model.

    For more information: Vincent.blok@wur.nl

     

  • Publications 2014

    Scientific Papers

    Reviews

    Publications 2013

    Scientific Papers

    Scientific Reports

     

    Publications 2012

    Scientific Papers

    Scientific Reports

  • Business & Society

     

    Recent Publications

    • Roelofsen, M., Blok, V., Wubben, E. (2014), “Maintaining the CSR-identity of Sustainable Entrepreneurial Firms: The role of corporate governance in periods of business growth”. In: Frederiksen, C.S., Idowu, S.O., Mermod, A.Y., Nielsen, M.E.J. (ed.), Corporate Social Responsibility and Governance: Practice and Theory (Dordrecht: Springer)(forthcoming)
    • Blok, V., Wesselink, R., Studynka, O., Kemp, R. (2014) „Encouraging sustainability in the workplace: a survey on the pro-environmental bahaviour of university employees“, Journal of Cleaner Production (forthcoming).
  • Responsible (Research and)  Innovation

     

    Recent Publications

  • Sustainable Entrepreneurship

     

    Recent Publications

  • Paper Presentations 2015

    Scientific Paper Presentations

    Paper Presentations 2014

    Scientific Paper Presentations

    Paper Presentations 2013

    Scientific Paper Presentations

    Paper Presentations 2012

    Scientific Paper Presentations

  • Welcome

    vincentblok

    Vincent Blok

    Assistant Professor in Responsible Innovation and Sustainable Entrepreneurship, Social Sciences Group, Wageningen University
    Research fellow in Philosophy, faculty of philosophy, theology & religious Studies, Radboud University Nijmegen

  • Courses

    Business Ethics (MSc.)

    The economic crisis has revealed that ‘respected’ business models like risky investments and lending practices are not as ethical as we thought, while corporate scandals like Enron in the US and Royal Ahold in Europe clearly showed that the ethical behaviour of companies is questionable. Whereas the public trust in business leaders was already low in Northern Europe (36% in 2009), it declined significantly in the US after the banking crisis (38% in 2009) (Edelman 2009). Most thoughtful people acknowledge nowadays that we are in need of more ethical behaviour in business. The main question for business professionals nowadays is how ethics can be integrated in decision-making processes in business life. To prepare future entrepreneurs and business professionals in management, marketing, finance and economics for the ethical issues in these fields, this course on business ethics is developed. In order to prepare students for ethical decision making in their future career, students do not only learn about the ethical values and principles that operate in business during this course, but also how to reflect and evaluate complex ethical issues and how to make ethical decisions.

    MORE

    Business & Society (MSc.)

    The world is changing quickly and so are the challenges tomorrow’s entrepreneurs and business professionals face. One of these challenges is that a company’s license to operate and grow is no longer seen in terms of maximizing economic profits alone. Increasing social and environmental pressures provide opportunities for sustainable entrepreneurship and the development of more responsible businesses which are embedded and accepted in society. To prepare future entrepreneurs and business professionals for this challenge, the impact of business on society and society on business is explored in a new course, called Business and Society. In this course the mutual interdependent relationship between business and society is central.

    MORE

  • Projects

    Philosophical Reflections on the Essence of Sustainable Development

    Book project

    More Information

    Ernst Jünger and the Essence of Language

    Book project.

    More Information

    Post-metahical Reflections on the Constitution of Meaning

    Book project.

    More Information


    Societal Acceptance of (genetic) alternatives to the killing of male chicks

    Post-doc project Marielle Bruijnis

    More Information


    Political CSR in the Food Industry

    PhD Project Tjidde Tempels

    More Information

  • Philosophical Reflections on the Essence of Sustainable Development

    Project title: Book-project Philosophical Reflections on the Essence of Sustainable Development (Working title)

    Project period: – 2018

    If one thing becomes clear in the current discussion about sustainable development and especially about more sustainable/ecological behaviour, it is that the concept itself and its implications are philosophically underdeveloped. In this research project, three main themes will be discussed:

    1) Critical analysis on the concept of time which is presupposed in the concept of sustainable development, and philosophical reflections on a non-metaphysical concept of sustainability.

    2) Critical analysis of the concept of nature which is presupposed in the concept of sustainable development, and philosophical reflections on a non-metaphysical concept of nature.

    3) Critical reflction on the concept of human accountability/responsibility which is presupposed in the concept of sustainable development, and philosophical reflections on a non-metaphysical concept of human responsibility .

    In the course of this research project, various articles will be written which will result in a book. Examples of already published articles:

     

  • Ernst Jünger and the Essence of Language

    Project title: Book-project Ernst Jünger and the Essence of Language (Working title)

    Project period: – 2014

    Point of departure of this research project is Martin Heidegger’s criticism that Ernst Jünger is unable to overcome nihilism. According to Heidegger, this involves a radical change of the method of philosophy as well as our concept of the essence of language. The central intuition of this research project is that Jünger’s work already demonstrates a radical other method of philosophy, as well as a new concept of the essence of language. In this research project, we analyze and discuss Jünger’s concept of language in relation to the current philosophical debate on language and meaning. In the course of this research project, various articles will be written which will result in a book.

    Examples of already published papers: 

  • Post-metaphysical Reflections on the Constitution of Meaning

    Project title: Book-project Post-metaphysical Reflections on the Constitution of Meaning (Working title)
    Project period: - 2015

    Central question of this research project is the constitution of meaning in the 21. century and the role philosophy, art and science play in this process. Three main questions will be answered in this project: 1) What are the characteristics of a post-metaphysical concept of meaning (Sinn)? 2) What is the nature of the constitution of meaning and what is the role of philosophy, art and science in this process? 3) What is the role of actual human behaviour in this process of meaning constitution.

    In the course of this research project, various articles will be written which will result in a book. Examples of already published papers:

  • Publications 2015

    Scientific Papers

    • Blok, V. (2015) “Heidegger’s ontology of Work”, Heidegger Studies (forthcoming).
    • Blok, V. (2015), „Denken als Handlung. Heideggers Besinnung auf das Wesen des Menschen im Zeitalter des Human Enhancements“, Heidegger Jahrbuch (forthcoming)
    • Blok, V. (2015), “A question of Faith: Heidegger’s destructed concept of faith as the origin of questioning in philosophy”. In: Heiden, G.J. van der, Cimino, A. Radical Experiences. Faith and Reason in Nietzsche, Heidegger and Wittgenstein (forthcoming).
    • Blok, V. (2015), “Gestalt und Name. Zu Jüngers Überwindung der Metaphysik”. In: A. Benedetti, L. Hagestedt (ed.), Totalität als Faszination: Systematisierung des Heterogenen im Werk Ernst Jüngers (Berlin: De Gruyter)(forthcoming).

    Publications 2014

    Scientific Papers

    • Blok, V. (2014), “Look who’s talking: Responsible Innovation, the paradox of dialogue and the voice of the other in communication and negotiation processes”, Journal of Responsible Innovation, 1(2), 171-190 (DOI: 10.1080/23299460.2014.924239)(download).
    • Blok, V. (2014), “Being-in-the-World as Being-in-Nature: An ecological Perspective on Being and Time”, Studia Phaenomenologica (forthcoming)
    • Blok, V., Lemmens, P. (2014), “Critical Reflections on the Concept of Responsible Innovation”. In: Koops, van den Hoven, Romijn, Swierstra, Oosterlaken (ed.), Responsible Innovation: Issues in Conceptualization, Governance and Implementation. Volume 2 (Dordrecht: Springer)(forthcoming).
    • Blok, V. (2014), „Identity, Unity and Difference in Cross-Sector Partnerships for Sustainable Development“, Philosophy of Management (forthcoming).
    • Blok, V. (2014) “Reconnecting with Nature in the Age of Technology. The Heidegger and Radical Environmentalism Debate Revisited”, Environmental Philosophy (forthcoming).
    • Blok, V. (2014), „Fenomenologie als principiële verhouding tot principes. Een aanzet tot een fenomenologie van de theoretische instelling“. In: C. Bremmers, A. Cools, G.J. van der Heiden, G. Visser, R. Welten (ed.), Lustrumbundel Gezelschap voor Fenomenologische Wijsbegeerte (forthcoming).

    Popular Publications

    • Blok, V.(2014), “Oorlog als kosmisch gebeuren: Idealisme, the war on terror en Ernst Jüngers ervaring van de eerste wereldoorlog”, Filosofie (forthcoming).

    Reviews

    Publications 2013

    Scientific Papers

    Reviews

    Publications 2012

    Scientific Papers

    Interviews

    • Een filosofische kijk op een duurzame samenleving, Interview met Vincent Blok, Dichterbij, Magazine voor leden van de Rabobank Zuid-Holland Midden, winter 2012, 18-20

    Publications 2011

    Scientific Papers

    Popular Publications

    • Blok, V.(2011) “Echte Filosofie”, In: Kampen, H. van, Jaroszek, T.E. (ed.), Th.C.W. Oudemans 60 (Leiden), pp. 31-40.

    Publications 2010

    Scientific Papers

    Scientific Reports

    Publications 2009

    Scientific Papers

    Popular Publications

    • Blok, V. (2009), De-collage of het papier collé van de eenentwintigste eeuw. In: David Gosker, David Gosker (Den Haag: 2009), blz. 3-7

    Translations

    • Martin Heidegger, Wat is metafysica?, vertaald door Vincent Blok (Damon: Budel 2009)

    Publications 2008

    Scientific Papers

    Editor

    • Ernst Jünger, De arbeider. Heerschappij en gestalte, vertaald uit het Duits door Michel Heijdra en Hans Verboven (Aspekt: Soesterberg 2008).

    Publications 2007

    Scientific Papers

    Interviews

    • Biologische sector moet eigen visie laten zien. Interview met Vincent Blok en Wijnand Sukkel, Ekoland 27 (2007) 10, p. 8-11

    Publications 2006

    Scientific Papers

    • Blok, V. (2006), “De filosofische zin van de eerste wereldoorlog in het werk van Ernst Jünger”. In: Andriessen, H., Ros, M., Pierik, P. (ed.), De grote oorlog. Kroniek 1914-1918, Vol. 11 (Aspekt: Soesterberg), pp. 208-227.

    Popular Publications

    • Blok, V. (2006), Actief nihilisme in het technisch tijdperk. De wil tot macht als kunst in het vroege werk van Ernst Jünger. In: Filosofie, nummer 1, blz. 21-29.

    Editor

    • Filosofie, nummer 1 (2006). Mederedacteur van het themanummer over Ernst Jünger

    Publications 2005

    Scientific Monograph

    Scientific Papers

    • Blok, V. (2005), “Der ontologische Sinn der Gestalt. Zum Verständnis des Arbeiters”, Les Carnets Ernst Jünger, Vol. 10, pp. 173-192 (download)

    Interviews

    • Voorsprong na techniek. Interview met Vincent Blok, Mare 29, 28 april 2005
  • Environmental Philosophy

     

  • Martin Heidegger

     

  • Philosophy of Innovation & Technology

     

    Recent Publications

  • Paper Presentations 2015

    Scientific Paper Presentations

    Paper Presentations 2014

    Scientific Paper Presentations

    Paper Presentations 2013

    Scientific Paper Presentations

    Paper Presentations 2012

    Scientific Paper Presentations

    Paper Presentations 2011

    Scientific Paper Presentations

    • Blok, V.,  „Caring for the World: Towards a Post-Heideggerian Concept of the Will”. Paper presentation for the Annual meeting of the Heidegger Circle, 6-8 Mai 2011, Milwaukee (USA)
    • Blok, V.,  „Challenging Traditional Approaches of Radical Environmentalism. Heidegger, Gibson and the Affordance of Nature”. Paper presentation for the conference Martin Heidegger. Natur – Kunst – Technik, 25-29 May 2011, Messkirch (Germany)

    Paper Presentations 2009

    Scientific Paper Presentations

    Paper Presentations 2008

    Scientific Paper Presentations

    Paper Presentations 2007

    Scientific Paper Presentations

    Paper Presentations 2006

    Scientific Paper Presentations

  • Climate Smart Innovation in the Agri-food supply chain

    Project title: Climate SMART Agriculture Booster

    Project period: 2014

    Partners: KiC Climate

    Team members: Alterra (project leader), INRA, IBIMET, Southpole, Wageningen University

    Summary of the Project:

    Climate Smart Agriculture (CSA) is defined as agriculture that sustainably increases productivity and resilience (adaptation), reduces greenhouse gases (mitigation), and enhances food security and development (FAO, 2010). CSA turns the climate change threats that have to be tackled into new business opportunities for the sector in different regions and therefore provides a triple win: mitigation, adaptation and economic growth. The CSA Booster (=flagship) focusses on boosting the initiation and adoption of technical CSA innovations in Europe by reducing economic, social and policy constraints and identifying technological innovation needs.

    Potential clients of the CSA Booster are (i) established companies involved in CSA innovations, who’s business can be boosted through the Booster’ s professional services with regard to market penetration and technology adoption; (ii) innovators in the field of CSA, who can benefit from our professional services with regard to business model development; and (iii) investors in CSA technologies such as private investors, banks and governmental green innovation programs, who can benefit from our assessments of economic and ecological return on investment.

    The objective of this CSA Pathfinder is to: (i) Asses the market segments and associated value propositions delivered by the CSA Booster; (ii) through several launching customers, test the Booster and develop prototype instruments that are required in order to provide a proper value proposition ; (iii) extend the CSA consortium with powerful private and public parties that have a specific interest in CSA; (iv) discover how the enabling environment in the selected target regions can be influenced positively; and (v) develop an action plan for the CSA flagship phase.

    Role of Wageningen University (Vincent Blok & vacancy)
    Wageningen University is responsible for the social and economic assessment of climate smart innovations and the development of business models for sustainability in general and climate smart innovations in the Agricultural sector in particular.

    For more information: vincent.blok@wur.nl

     

  • Political CSR in the Food Industry

    Project title: Food and Virtues: Corporate Social Responsibility in the Food Industry

    Project period: 2014-2017

    Partners: Chair Group Applied Philosophy, Wageningen University

    Team members: Tjidde Tempels (PhD candidate), Prof. dr. Marcel Verweij (Promotor), dr. Vincent Blok (co-promotor)

    Summary of the Project:
    The food industry is under pressure. Due to globalization of production, its impact on public health and the recent food scandals, consumer trust is dropping and civil society calls out for a transparent and responsible industry. Yet, companies, governments and citizens-consumers all have a certain degree of responsibility, so what the scope of this corporate social responsibility (CSR) should be is not self-evident. The general aim of the project is to determine the minimum and ideal standards for corporate social responsibility in the food sector and to see whether CSR can interfere with the legitimate tasks of the government. This will be done by developing a virtue ethics approach that integrates theories of civic virtues with that of economic virtues. In addition to this normative reflection the study will then determine to what extent the food industry carries a social responsibility for public health and whether they are taking this responsibility. The focal point of this study will be on the right use of nutrients in both healthy and unhealthy products. This will be determined by a combined case study of three large multinationals in the food industry, who will be investigated through literature review, content analysis, interviews and focus groups.

    For more information: vincent.blok@wur.nl

     

  • De circulariteit van de informatiemaatschappij (Dave Eggers – De Cirkel)

    Dave Eggers’ recente roman De Cirkel is eigenlijk een gedachte-experiment, waarin het huidige internettijdperk van facebook, google en twitter tot het uiterste wordt doorgevoerd. De Cirkel is de naam van een internetbedrijf dat de functie van zoeken, sociale media, consumentenonderzoek en zelfs betalingsverkeer integreert in haar producten en diensten, en langzaamaan uitgroeit tot een wereldwijde monopolist. De missie van de Cirkel is om een einde te maken aan de anonimiteit van het internet - dat leidt alleen maar tot excessen zoals porno, oplichting en geweld - en een menselijke gemeenschap te stichten waarin wederzijds begrip, communicatie en het delen van kennis centraal staan: “Met de huidige technologie hoeft communicatie nooit een probleem te zijn. Wederzijds begrip moet altijd binnen bereik liggen en glashelder zijn. Dat is wat we hier doen. Je zou zelfs kunnen stellen dat het de missie van dit bedrijf is – het houdt mij in elk geval heel erg bezig. Communicatie. Begrip. Helderheid” (49). Het bedrijf ontwikkelt technologie en software die transparantie bevordert, zoals bijvoorbeeld minuscule camera’s met internetverbinding die overal op de wereld kunnen worden ingezet om misstanden waar te nemen. De grondgedachte van het bedrijf is dat transparantie misstanden voorkomt en tot ethisch handelen leidt; de militair op het Tahrirplein laat het in de toekomst wel uit zijn hoofd om op ongewapende burgers in te slaan in de wetenschap dat de hele wereld mee kan kijken en luisteren, zoals de pedofiel het wel uit zijn hoofd zal laten om zich voor te doen als minderjarige op het internet, in de wetenschap dat hij zijn identiteit niet langer kan verschuilen achter een sluier van anonimiteit. Dit ideaal van volledige transparantie wordt zelfs een “tweede verlichting” genoemd, die tot een “gouden tijdperk” zal leiden van een door en door redelijke als broederlijke gemeenschap van mensen, waarin credo’s gelden als: “geheimen zijn leugens”, “delen met anderen is zorgen voor anderen” en “privacy is diefstal”. Nu neemt het boek al een voorschot op allerlei cultuurkritische bezwaren tegen volledige transparantie en de opgave van privacy, die we ook op de opiniepagina’s van onze kranten kunnen vinden. Het probleem van de cirkel is niet dat de eigen bedrijfsgeheimen van de Cirkel uitgesloten lijken te zijn van de oproep tot volledige transparantie. Evenmin is het bezwaar dat de informatie van de Cirkel in de verkeerde handen kan vallen of dat publieke informatie niet onder beheer van commerciële partijen zou mogen worden gesteld. Het probleem is ten slotte ook niet dat de mens alleen nog maar re-actief is in een wereld vol smiles en frowns, in plaats van nog actief iets te maken. De bezwaren tegen direct toezicht vallen in het niet tegenover de ethische voordelen van volledige transparantie die in het boek worden geschetst. De kritiek op de informatiemaatschappij wordt vertolkt door Mercer, de ex van de hoofdpersoon, die tegen de heerschappij van de sociale media is gekant: “Mae, we moeten anders met elkaar omgaan. Elke keer dat ik je zie of iets van je hoor, zit er een filter tussen. Je stuurt me linkjes, je haalt iemand aan die iets over me schrijft, je zegt dat je een foto van mij op iemands tijdlijn hebt gezien… Het is altijd een aanval via een derde persoon. Zelfs als ik je persoonlijk spreek, vertel je me wat een of andere onbekende van me denkt. Het is net alsof we nooit meer alleen zijn. Iedere keer dat ik je zie, zijn er honderd andere mensen in de kamer. Jij bekijkt me steeds door de ogen van honderd andere mensen” (124). Maar hier vergist Mercer zich. Enerzijds is het zo dat de directe ik-jij relatie het risico loopt de wereld om zich heen - of het nu de derde persoon enkelvoud of de mensheid in z’n geheel betreft - te vergeten. De betrokkenheid van de derde persoon in de communicatie is de mogelijkheidsvoorwaarde voor ons ethisch handelen in het aanschijn van de derde persoon en is zo juist de mogelijkheidsvoorwaarde voor broederschap. Anderzijds is het zo dat de betrokkenheid van de derde persoon in de communicatie weliswaar het gevolg is van volledige transparantie, maar helemaal geen filter tussen de gespreksgenoten voegt. De volledige transparantie die de Cirkel voorstaat neemt in tegendeel juist elk filter weg, waardoor het gecommuniceerde en de communicatie in elkaar ingebouwd raken: “Op een granieten paneel bij de ingang van het Protagoras paviljoen stond een citaat van de naamgever van het gebouw: De mens is de maat van alle dingen. ‘Maar voor ons is het veel belangrijker’, zei Mae terwijl ze de deur opendeed, ‘dat de mens tegenwoordig alle dingen kan méten, met alle instrumenten die ons daarvoor ter beschikking staan” (303). In de volledige transparantie van de meetbaarheid van mensen en dingen door de mens als maat van alle dingen, raakt de verschijning van de wereld en ons verstaan van die wereld zodanig in elkaar ingebouwd, dat de cirkel zich voltooit. Van een filter tussen mij en andere mensen is dus helemaal geen sprake. De eigenlijke kritiek van Mercer is echter dat de voltooiing van de cirkel de wereld overbelicht, terwijl de mens volgens hem een balans is tussen de heldere licht van het weten en de duisternis van het niet-weten: “Is het nooit in je opgekomen dat onze geest misschien wel heel zorgvuldig is afgestemd op de balans tussen wat we wel en wat we niet weten? Dat onze ziel zowel het mysterie van de nacht als de helderheid van de dag nodig heeft? Jullie bij de Cirkel scheppen een wereld waarin er altijd daglicht is en ik denk dat we daar levend door zullen verbranden. Er blijft geen tijd over voor reflectie, voor slaap, voor afkoeling” (391). We moeten hier even door de verschrikkelijke oppervlakkigheid van de taal van Eggers heenlezen. De zin van Mercer’s verzet tegen de voltooiing van de cirkel is niet dat hij de voordelen van de transparantie niet accepteert, maar dat hij zeker is van een surplus, het oneindige van mensen en dingen dat het licht van de transparantie omkranst en doorkruist. Ook Mae ervaart de oneindigheid van de dingen: “Aan de overkant van de zilverkleurige baai zag ze een paar vogels, blauwe of zilverreigers, laag naar het noorden glijden en zo zat ze een tijdje voor zich uit te dromen. Misschien huisden onder haar wel vossen, verscholen zich krabben onder de stenen op het strand, reden boven haar hoofd mensen in auto’s voorbij; ze dacht aan de mannen en vrouwen in de sleepboten en tankers, die de haven in- en uitvoeren, zuchtend – iedereen had alles al gezien. Ze kon er alleen maar naar raden, naar wat zoal leefde in het diepe water om haar heen, doelbewust voortbewegend of doelloos ronddrijvend, maar ze dacht nergens erg lang over na. Het was genoeg om zich van de miljoenen mogelijke permutaties om zich heen bewust te zijn en troost te putten uit de wetenschap dat ze nooit veel zou, en eigenlijk ook niet kon, weten” (247). Hier blijkt dat de oneindigheid van mensen en dingen helemaal niet beschermt hoeft te worden tegen de overbelichting van de transparantie zoals Mercer denkt (net als filosofen zoals Heidegger overigens), dat dit oneindige klaar aan de dag ligt en onopgemerkt blijft om soms, plotseling en zonder ons toedoen op te duiken. Het is zelfs niet zo dat de existentiële ervaring van dit oneindige een breuk met de meetbaarheid van de informatiemaatschappij inluidt, zo laat het voorbeeld van Mae zien. Mae ervaart het oneindige van mensen en dingen als “die zwarte snee, die luide scheur die ze een paar keer per week in haar binnenste voelde” (181). “Toen ze ongeveer op de achtste site was, merkte ze dat de scheur in haar binnenste zich weer opende. … De scheur werd steeds groter en opende een peilloze duisternis die zich in hoog tempo onder haar uitspreidde” (301). Filosofen zoals Adorno hoopten altijd dat de existentiële ervaring van het oneindige – de ervaring van miljoenen mogelijke permutaties om je heen, de peilloze duisternis in je binnenste - je doet herinneren dat de meetbaarheid wordt omkranst en doorkruist door het oneindige dat niet onder control te krijgen is. Ze hoopten dat deze ervaring zou leiden tot de acceptatie van dit oneindige en daarmee tot een breuk met onze tendens om alles te meten ten gunste van de volledige transparantie van de informatiemaatschappij. Maar het voorbeeld van Mae laat juist zien dat de ervaring van het oneindige helemaal niet leidt tot een change of heart. Als ze namelijk inziet dat de scheur in haar binnenste niet-weten betreft, zegt ze: “Het niet-weten was de oorzaak van alle gekte, eenzaamheid, achterdocht en angst. Maar daar was iets aan te doen. Transparantie had haar voor de hele wereld kenbaar gemaakt, had een beter mens van haar gemaakt, haar naar ze hoopte dichter bij de perfectie gebracht. Nu zou de rest van de wereld volgen. Volledige transparantie zou voor volledige toegankelijkheid zorgen, en dan zou er geen niet-weten meer zijn. Mae glimlachte bij de gedachte dat het allemaal zo eenvoudig was, zo zuiver” (422). Enerzijds maakt het voorbeeld van Mercer duidelijk dat het oneindige van de dingen er helemaal niet om vraagt om beschermd te worden tegen de overbelichting van de transparantie. Anderzijds maakt het voorbeeld van Mae duidelijk dat de ervaring van de oneindigheid van de dingen helemaal geen grens stelt aan de meetbaarheid van de informatiemaatschappij, laat staan een change of heart inluidt. Het boek maakt op beklemmende wijze duidelijk dat er geen enkele aanleiding te vinden is om de cirkel van de transparantie te doorbreken, alleen misschien voor de geboren overtreder [1](follow my blog at vincentblok.wordpress.com). [1] Zie mijn blog “De crack in everything (Leonard Cohen) en de geboren overtreder (Tommy Wieringa)” van 20 augustus 2014.
    September 13, 2014
  • De crack in everything (Leonard Cohen) en de geboren overtreder (Tommy Wieringa)

    Er schuilt iets ontegenzeggelijk positiefs in Leonard Cohen’s vers over de barst of scheur in alle dingen: There is a crack in everything/ that’s how the light gets in (Anthem). Eerst dacht ik dat de crack de scheur of kloof tussen mij en de wereld betrof, de afgrond waarin al mijn pogingen om de wereld te bereiken neer zouden storten en verzwolgen zouden worden.[1] Cohen is echter iets op het spoor dat we met Heidegger de on-verborgenheid van de dingen zouden kunnen noemen. Enerzijds is die kloof of scheur de openheid tussen mensen en dingen waarin het licht de wereld verlicht en zichtbaar voor ons maakt. Anderzijds roept Cohen’s lied deze openheid in herinnering, dat wil zeggen dat ze normaal gesproken vergeten en verborgen blijft in ons leven en handelen in dit perfecte licht. Cohen roept de crack in everything in herinnering: Ring the bells that still can ring/ forget your perfect offering/there is a crack in everything … Een belangrijk verschil met Heidegger is dat deze verborgen en licht toelatende openheid volgens Cohen van de dingen zelf is en niet van Zijn, en dat ze het eigenste van mensen en dingen uitmaakt. De vraag is: hoe verhoud ik mij tot die licht toelatende openheid, als ze niet alleen het eigenste van de dingen betreft maar evengoed van mijzelf? In Dit zijn de namen van Tommy Wieringa is eveneens sprake van een crack in everything. Pontus Beg is politiecommissaris in een afgelegen grensstad in onherbergzaam gebied, ergens in het Oosten. Het is zijn voornaamste taak om rust en orde in de stad te bewaken. Volgens Pontus is “het leven van de mens tussen hemel en aarde als een lichtstraal die door een opening in de muur valt: een ogenblik en het is voorbij. … Stromend en barstend komt alles tevoorschijn; glijdend en vloeiend gaat alles weer naar binnen. Een verandering en hij leeft; nog een verandering en hij is dood”. (199). Volgens Pontus is het dus niet alleen zo dat een opening in de muur het licht toelaat, maar wordt het leven van de mens met die lichtstraal in verband gebracht. Hoe verhoudt het licht van het leven zich tot de crack in everything? In eerste instantie denkt Pontus dat het licht van het leven met orde in verband moet worden gebracht, een orde die moet worden gehandhaafd tegenover de oprukkende chaos: “’Houd duim en wijsvinger zo dat er nauwelijks meer licht tussendoor valt, dan weet je hoe dichtbij de chaos is’, had hij tegen zijn mensen gezegd. Zij waren er juist om dat beetje licht, dat minuscule kiertje, te bewaken – zo goed en zo kwaad als dat ging” (209). De taak van het politieapparaat is om het licht van orde en rust te garanderen en het recht van de mens op een “ongestoord leven in het midden” te verdedigen (156). In deze eerste lezing laat de crack in everything het licht niet alleen toe maar dreigt het dit licht ook continu op te slokken. De ondergang van dit ordelijke licht wordt verhoed door wetgeving en door wetshandhavers zoals Pontus Beg. Langzaamaan komt hij echter tot het inzicht dat het ordelijke licht helemaal niet wordt bedreigd door een barst of scheur, maar pas opkomt als een ander licht is gedoofd, namelijk het licht van het verlangen dat de orde bedreigt. In Dit zijn de namen vinden we twee voorbeelden van manieren waarop het licht van de orde wordt bedreigd; enerzijds door Pontus’ verlangen naar een vernieuwing van zijn ziel als hij zich zijn verborgen Joodse identiteit herinnert, en anderzijds door een groep vluchtelingen die over de steppe trekt om het beloofde land - de stad waarin Pontus Beg orde en rust moet zien te handhaven - te bereiken: “Als blinden tastten de reizigers met duizenden tegelijk de muren af, op zoek naar zwakke plekken, een bres, een gaatje waar ze doorheen konden glippen. Een golf van mensen spoelden tegen die muren aan, het was onmogelijk om ze allemaal tegen te houden. Ze kwamen met ontelbaren en ieder van hen leefde in de hoop en verwachting dat hij bij de gelukkigen hoorde die de overkant zouden bereiken” (104). De crack in everything is hier het gat in elke omgrenzing van de orde, die het licht van het verlangen doet ontbranden en gaande houdt. Het ordelijke licht wordt dus niet primair bedreigd door een barst of scheur die zich continu weer dreigt te sluiten, maar door het licht van het verlangen dat wordt aangewakkerd door de crack in everything. Dit zijn de namen maakt duidelijk dat het licht van het verlangen bestaat in de overtreding van de wetten en regels die de heersende orde uitmaken: “Wie identiteitspapieren had, bezat die nu niet meer. Nacer Gül had gezegd dat ze ze moesten verscheuren. Het was beter om zonder identiteit te arriveren in het land van aankomst. Een mens zonder naam en afkomst verwart het protocol. Procedures lopen vast, de kans dat je kunt blijven neemt toe. Dus vernietigden ze de papieren die ze met zoveel moeite hadden verkregen. Alles was onvast nu… Nu zijn ze niemand meer” (103). De verlangende is de “geboren overtreder” (232) van wet- en regelgeving en dankzij die overtreding ervaart hij voor een moment het grenzeloze niemandsland waarin grenzen worden getrokken en ondermijnd, de crack in everything die normaal gesproken vergeten blijft in het licht van de orde. De crack in everything betreft echter niet alleen een geografische grens of omheining in het niemandsland, maar huist evengoed in het hart van de verlangende, in (n)iemand; Pontus Beg spreekt over een leegte in de mens, een scheuring in onze eigen naam of identiteit die het licht van het verlangen doet ontvlammen. Dit licht van het verlangen mondt echter niet meer uit in een nieuwe identiteit, in een nieuwe orde. Enerzijds blijkt elke nieuwe begrenzing illusoir in het licht van het grenzeloze niemandsland, de crack in everything: “Toen ze de rand van de stad bereikten en begrepen waar ze waren, begon de stroper te huilen. Hij kon niet ophouden. De vrouw kon zijn verdriet niet aanzien, ook over haar wangen biggelden dikke tranen. Het leek een besmettelijke ziekte, ze staken elkaar aan, ze huilden nu allemaal, hun tranen bleven stromen. Alles was voor niets geweest. Alles. Ze waren de woestenij overgestoken naar een nieuw land, om daar te ontdekken dat er geen nieuw land was, alleen de nachtmerrie van een eeuwige wederkeer” (236). Anderzijds blijft dit niemandsland in alle dingen vergeten in onze ijver voor een nieuwe begrenzing van de orde. De verlangende is daarentegen een geboren overtreder, dat wil zeggen dat hij niet langer begaan is met het trekken van nieuwe grenzen rond zijn identiteit, maar met de “grenzeloze verbeelding van de overtreding” (232). Daarmee krijgen we antwoord op de vraag hoe ik mij moet verhouden tot de crack in everything die mijn eigenste uitmaakt. De openheid is het gat in de omgrenzing van mijn identiteit, die mijn verlangen om het eigenste van mijzelf en de dingen te bereiken doet ontvlammen. Dit verlangen wordt niet verzwolgen in de confrontatie met deze openheid, maar de grenzeloze verbeelding van de overtreding van de omgrenzing van mijn identiteit geeft op indirecte wijze pas toegang tot dit eigenste. En laat er geen misverstand over bestaan dat deze grenzeloze verbeelding op een of andere manier mens- of vredelievend zou zijn. Het voorbeeld van de grenzeloze verbeelding in Dit zijn de namen is de nabootsing van een grens door mensenhandelaren, die het mogelijk maakt geld te innen zonder daarbij enig risico te lopen. Voor een meer filosofische variant kunnen we denken aan het boek Dit zijn de namen zelf, namelijk als supplementaire kopie[2] van het tweede bijbelboek Exodus, waarvan de eerste regel luidt: Dit zijn de namen van de zonen van Israel…   [1] Zie mijn blog “John Coetzee’s ‘The Childhood of Jesus’ or How to Escape the World” van 1 Augustus 2013 [2] Zie mijn blok ”De dubbelganger van Stefan Hertmans” van 25 mei 2014 (follow my blog at vincentblok.wordpress.com).
    August 30, 2014
  • De onthechting van de wereld en de terugkeer van de aarde (David Vann’s Aarde)

    Het heeft er alle schijn van dat de bedreiging door het apparaat heden ten dage reële trekken begint aan te nemen. In die zin is elke motie van wantrouwen tegen pogingen om ons te kerstenen gelegitimeerd. De vraag is waar we de ammunitie voor zo’n motie vandaan halen. David Vann’s roman Aarde (2012) kan ons een aanwijzing geven. Aarde gaat over Galen,een jongeman die samen met zijn naaste familie een geïsoleerd bestaan leidt in het zuiden van Amerika. Hij ervaart de wereld als een illusie van het denken en mediteert voortdurend om transcendentie te bereiken. Daarin neemt hij afscheid van zijn eigen lichamelijkheid en zijn familie, maar ook van geestelijke ‘hechtingssystemen’ zoals de filosofie en de theologie. Toch stranden al zijn pogingen te onthechten van de wereld: “Maar zijn ademhaling was onregelmatig, hield hem vast aan de wereld, kluisterde hem hier terwijl hij vrij wilde opstijgen. Hoge ondergroei schuurde, geselde hem, een stronk tussen zijn tenen en hij ging bijna onderuit. Hij moest zijn ogen opendoen en opzij uitwijken om het slechtste stuk te vermijden. En dat was het probleem. Altijd een storing. Altijd als hij ergens dichtbij kwam” (23). Galen’s ervaring is dat zijn meditaties wel leiden tot een onthechting van de wereld maar niet uitmonden in transcendentie; de aarde weerhoudt hem om “over de randen van de droom” te glijden. “De aarde voelde echt als aarde” (24). Vann’s boek beschrijft Galen’s verscheurdheid tussen zijn streven naar onthechting van de wereld en zijn ervaring van de weerbarstigheid van de aarde op gruwelijke wijze. Aarde leert dat onze onthechting van het apparaat niet wordt gerealiseerd door onze transcendentie - als ze al te realiseren valt - noch door onze rescendentie. Onze verbondenheid met de aarde getuigt weliswaar van een goede gezondheid te midden van de verstikkingspogingen van het apparaat, maar de aarde zelf verhoedt diens perfectionering en behoudt de scheiding tussen de wereld van het apparaat en de aarde. Het is deze weerbarstigheid van de aarde zelf, die de ammunitie vormt voor onze moties van wantrouwen en rondzingt in onze pogingen ons vrij te maken van het apparaat (follow my blog at vincentblok.wordpress.com).
    August 30, 2014
  • De dubbelganger van Stefan Hertmans

    Het woord “dubbelganger” is ongetwijfeld het kernwoord van Stefan Hertmans recente roman “Oorlog en Terpentijn”. Niet alleen in de zin dat Hertmans de dagboeken van zijn grootvader kopieert in zijn roman en zo diens dubbelganger wordt. Ook zijn grootvader zelf is een dubbelganger, want kopieert beroemde schilderijen en trouwt met de zuster – i.e. de dubbelganger – van zijn grote liefde. Het boek getuigt ook van een hele specifieke opvatting van de dubbelganger. Volgens Hertmans kan het singuliere van een mens of kunstwerk niet terugkeren in een kopie (298) en tast de verdubbeling de identiteit van het origineel zelfs aan (277). Passen we deze opvatting van de dubbelganger toe op “Oorlog en Terpentijn” zelf, dan toont Hertmans zich de moordenaar van zijn grootvader in de totale openbaring en beschrijving van diens leven. Die totale openbaarheid verklaart ook de populariteit van het boek bij het volk. Gelukkig heeft Hertmans ongelijk en geeft de dubbelganger in tegendeel juist pas toegang tot de identiteit van het origineel. De dubbelganger is namelijk geen exacte kopie maar vormt een supplement dat constitutief is voor onze ervaring van het origineel. Dit maakt de discussie of Hertmans het dagboek van zijn grootvader daadwerkelijk heeft ´gekopieerd´ ook zo urgent. Alleen in de poging tot een zuivere, dat wil zeggen niet supplementaire kopie van de uitgetikte dagboeken raakt zijn grootvader verstikt en wordt hij omgebracht ten gunste van zijn totale openbaring in het boek. Een supplementaire kopie, dat wil zeggen een wezenlijk bewerking van de dagboeken zou daarentegen toegang kunnen geven tot de singulariteit van zijn grootvader. Deze originaliteit blijkt alleen wezenlijk open te zijn voor nieuwe dubbelgangers en kan door geen kopie definitief worden gevangen. In de loop van het boek ziet Hertmans dit ook zelf in. Als hij de gangen van zijn grootvader nagaat, dan treft hem dat niets herinnert aan het verleden: “Ik rijd naar … de plaatsen waar hij heeft gemarcheerd, gebivakkeerd, gevochten, gegraven, geslapen, gelopen voor zijn leven: eenzelfde volstrekte vergetelheid, banale en dierbare vrede, wees gegroet. … Ik keer met lege handen terug, kan zelfs een greep van het kille, vervuilde zand van een bospad niet ervaren als een vorm van contact met wat hier ooit gebeurde. … Vlaanderen anno 2012. Niets. Absoluut niets. Betekenisloos en veilig, godzijdank dan maar” (293-294). Hier ervaart Hertmans zelf dat zijn kopie supplementair moet zijn, wil het de ervaring van zijn grootvader re-animeren in dit boek. Vanaf dat moment lijkt hij ook de gekopieerde schilderijen van zijn grootvader anders te waarderen en merkt hij op dat een “originele gloed” kan schuilen in een kopie (305). “Oorlog en terpentijn” getuigt in die zin van de transitie van Hertmans waardering voor het origineel naar zijn waardering voor de kopie. Toch is begrijpelijk waarom Hertmans in interviews in het middel laat of zijn kopie van de dagboeken supplementair is of niet. Niet zozeer omdat hij vermoedt dat zijn kopie van de dagboeken de identiteit van zijn grootvader hebben aangetast. Zoals de identiteit van zijn grootvader zich alleen kan tonen in een supplementaire roman, zo kan ook de identiteit van Hertmans als diens dubbelganger zich alleen tonen in een supplementaire reactie op zijn roman. En in onze tijd, waarin de originaliteit en creativiteit van schrijvers hoogtij lijkt te vieren en de na-bootsing of na-voltrekking van een ander leven als tweederangs wordt afgeserveerd, lijkt juist daartoe niemand meer in staat. Dan doet men er beter het zwijgen toe (follow my blog at vincentblok.wordpress.com).
    May 25, 2014
  • Het iconoclasme van Louis-Ferdinand Céline, of de reis naar het einde van de geschiedenis

    Als het einde van de geschiedenis betekent dat de realiteit en het ideale met elkaar samenvallen, dan valt Célines “Reis naar het einde van de nacht” te begrijpen als een reis naar het einde van de geschiedenis. Alleen wordt dit einde niet bereikt door de realisatie van het ideaal door de universele heerschappij van de liberale democratie (Fukuyama), maar door de realiteit van elke vorm van idealisme te ontdoen. Célines ervaring van de eerste wereldoorlog maakt dit duidelijk. Terwijl anderen zochten naar een verborgen zin of hoger ideaal achter de verschrikkingen van de eerste wereldoorlog – de iconophilia van ‘het vaderland’, ‘een nieuwe geest’, ‘het Franse ras’, ‘de civilisatie’ etc. – destrueert Célines alter ego Bardamu elke hogere betekenis van de oorlog. Zo merkt hij op tegen zijn vriendin Lola, die uit Amerika is overgekomen om Frankrijk te ‘redden’: “Weet jij bijvoorbeeld nog de naam van ook maar een van de soldaten die in de honderd jarige oorlog gesneuveld zijn, Lola? … heb je ooit geprobeerd achter een van die namen te komen?… nee, nietwaar? … je hebt ‘t nooit geprobeerd. Voor jou zijn ze even anoniem en onbekend, ze laten je net zo koud als het kleinste atoom van die presse-papier daar voor je, als je ochtendkeutel… dus je ziet dat ze voor niets gesneuveld zijn, Lola! Helemaal voor niets, die stommelingen. Geloof mij maar. Het bewijs is geleverd. Alleen het leven telt. Ik wed dat deze oorlog, hoe belangrijk we ‘m nu ook vinden, over tienduizend jaar volkomen vergeten zal zijn… Ik geloof niet aan de toekomst, Lola…” (71). De reis naar het einde van de nacht bestaat in de ontmaskering en vernietiging van verheven idealen en principes en kan dan ook iconoclastisch worden genoemd. Daarin wordt het licht van de idealen gedoofd en hult Bardamu zich in een steeds dieper wordende nacht. De dageraad breekt pas aan zodra we ons niet langer inspannen om ´redelijk´ en ´moreel´ te lijken en gewoon onszelf zijn, dat wil zeggen “abject, wreed en absurd” (460). In die zin is “Reis naar het einde van de nacht” te begrijpen als een reis naar het einde van de geschiedenis. Terwijl Bardamu denkt dat het einde van de geschiedenis aanbreekt zodra we bij de feiten blijven in het hier en nu, niet langer dromen over verheven idealen en onze hoop niet langer vestigen op de toekomst, getuigt “Reis naar het einde van de nacht” nog van een andere reis. Bardamu ziet het einde van de geschiedenis namelijk pas dankzij de reis van het vertrouwde of eigene naar het vreemde: “Dat is nou ballingschap, het buitenland, ’t is die onverbiddelijke kijk op het leven zoals ’t werkelijk is, gedurende die paar heldere uren, uitzonderlijke momenten in het tijdsbestek van het menselijke bestaan, waarin je de gewoonten van een vorig land achter je laat, zonder dat de andere, de nieuwe gewoonten je al volkomen afgestompt hebben “ (236-237). De reis van het vertrouwde naar het vreemde geeft heel even zicht op het leven zoals het werkelijk is, namelijk op het moment dat je het vertrouwde achter je laat en het vreemde nog niet hebt eigen gemaakt: “Reizen betekent ’t zoeken naar dat ledige, naar die kleine duizeling voor klootzakken…” (237). Enerzijds ziet Bardamu dankzij deze reis het loze en ledige van het leven, dat wil zeggen het einde van de geschiedenis. Anderzijds veronderstelt deze reis alweer geschiedenis, namelijk de ‘voltrekking’ van de overgangen van het eigene naar het vreemde waarin de kleine duizeling alleen ‘geschieden’ kan. Dat betekent dat de kleine duizeling nog ontstoken is door het nachtelijke licht van de geschiedenis (follow my blog at vincentblok.wordpress.com).
    May 17, 2014
  • De financiële crisis en de reprise van Götterdämmerung

    Terwijl de financiële crisis een cesuur betekende in het Nederlandse culturele leven, was daar tijdens de allerlaatste voorstellingen van de Ring des Nibelungen door de Nederlandse Opera weinig van te merken. De royaliteit van de decors van Götterdämmerung bijvoorbeeld – een volledig bewegend vloeroppervlak dat alleen gedurende de laatste minuten van de opera werd ingezet, het stilleven van voorwerpen dat een volledig nieuw toneelbeeld schetste aan het einde van de voorstelling zonder nog een enkele functie binnen deze opera te hebben – het getuigde van een rijkdom die niet meer van deze tijd is. Het was dan ook meteen duidelijk dat deze opera vóór de financiële crisis gemaakt moest zijn (2005) en nooit in onze tijd, dat wil zeggen ná de enorme bezuinigingsrondes op kunst en cultuur. Wij laafden ons aan een reprise. En toch deed deze schitterende uitvoering van Götterdämmerung ná de financiële crisis, nu we de weg naar boven weer ingeslagen lijken te zijn, nog een hele andere “reprise” vermoeden. Eén van de maatregelen om het vertrouwen in de financiële sector te herstellen was de invoering van de bankierseed in 2013. Bankiers en hun bestuurders zouden de maatschappij voortaan moeten beloven eerlijk en integer te zullen handelen[1]. Dat juist Götterdämmerung stijf staat van de eden die gebroken worden is wat dat betreft een teken aan de wand die het ergste doet vermoeden (Follow my Blog at vincentblok.wordpress.com).


    [1] Vgl. Blok, V., “The Power of Speech Acts: Reflections on a Performative Concept of Ethical Oaths in Economics and Business”, Review of Social Economy, 71(2)(2013), pp. 187-208.
    February 9, 2014
  • Het mes in Utopia (Patrick Ness, Het mes dat niet wijkt)

    In “Het mes dat niet wijkt” schetst Patrick Ness een mogelijke wereld (Utopia) waarin de huidige informatiemaatschappij tot het uiterste is gedreven; iedere gedachte wordt met iedereen gedeeld en vormt een “herrie” van beelden en geluiden waarin elke “stilte” is uitgebannen en vernietigd. Dat alle gedachten met elkaar worden gedeeld wil niet zeggen dat iedereen transparant is voor elkaar: “Dus wat je niet mag vergeten, wat het alderbelangrijkste is van alles wat ik zeg in deze vertelderij is dat herrie niet waar is, herrie is wat mannen graag willen dat waar is, en het verschil tussen die twee dingen is zo groot dat het wel es je dood kan wezen als je niet uitkijkt” (31). Hoewel iedere gedachte en elk gevoel transparant is en door anderen waargenomen kan worden, kunnen deze gedachten verdraaid en verstopt worden onder andere gedachten. De tragiek van Todd, de hoofdpersoon van het boek, is dat hij zichzelf volledig onthult in zijn herrie maar dat de wereld zich juist verhult onder dikke lagen ruis, informatie, noise. Todd ervaart dat zijn identiteit verloren dreigt te gaan in de herrie en tot chaos zal vervallen. Hij declameert daarom telkens opnieuw zijn naam en probeert zich aan de herrie te onttrekken door de stilte op te zoeken. Aangezien de stilte – gepersonifieerd door het meisje Viola – voortdurend overwoekerd en vernietigd dreigt te worden door de herrie slaan Todd en Viola op de vlucht voor de hoeders van de informatiemaatschappij. Wat is de zin van “het mes dat niet wijkt” op deze vlucht? Niet zozeer het morele dilemma of je een ander – ook al is het iemand die jou of je geliefde belaagt – mag doden zoals de auteur zelf denkt. Het boek spreekt in dat opzicht boekdelen. Todd wil de loop van de geschiedenis veranderen: “Als je niks verandert, verandert d’r ook niks” (118). Voor hem is het mes in staat die verandering te brengen: “Maar een mes is niet gewoon een ding, toch? Het is een keus, het is iets wat je dóét. Een mes zegt ja of nee, steken of niet steken, sterven of niet sterven. Een mes neemt je een besluit uit handen en stuurt het de wereld in en het komt nooit meer terug” (91). Dat wil niet zeggen dat wij het subject van die verandering zijn. Niet zozeer wij maar eerder het mes zelf blijkt hier beslissend te zijn: “Het roept me… ja, zegt het mes… Ja. Pak me, Neem de macht in je hand…” (462). De zin van het mes is dat het een barst slaat en een kloof aanbrengt tussen herrie en stilte. De scheiding die het mes aanbrengt is echter geen “uitscheiding” van de herrie ten gunste van de stilte, zoals de hoeders van de informatiemaatschappij de stilte uitbannen ten gunste van de herrie (dat doet het mes dat doodt!). In tegenstelling tot het mes dat doodt zwicht “het mes dat niet wijkt” niet voor herrie enerzijds of stilte anderzijds. Todd ervaart namelijk dat niet alleen de herrie maar ook de stilte zijn identiteit dreigt op te slokken. “Het mes dat niet wijkt” scheidt zo tussen herrie en stilte, dat de herrie niet vernietigd wordt ten gunste van de stilte of andersom; het opent de stilte als het omgevende van de herrie (Het ongelezen dagboek van Todd’s moeder is een concreet voorbeeld van een stilte die de herrie omgeeft), een u-topie waarin ‘wat waar is en wat mannen waar willen hebben’ niet langer met elkaar samenvallen. Dankzij deze scheiding wordt de loop van de geschiedenis pas veranderd, wordt geschiedenis überhaupt pas op de been gebracht in de wereld van de herrie. Wat “het mes dat niet wijkt” niet meer bedenken kan is dat de stilte zelf als het wijkende moet worden gedacht.  (Follow my Blog at vincentblok.wordpress.com)
    January 26, 2014
  • Zelf-onthulling en zelf-verhulling in de wereld van blogs en anti-blogs (Een tijdelijke Vertelling, Ruth Ozeki)

    Ruth Ozeki’s roman “Een tijdelijke vertelling” is een zogenaamde “ik-roman” over de Japans-Amerikaanse schrijfster Ruth die een Hello Kitty-lunchtrommeltje vindt op het strand. Het bevat het dagboek van Nao, een 16 jaar oud Japans meisje dat is omgekomen tijdens de Tsunami; een ik-roman in een ik-roman dus. Karakteristiek voor de ik-roman is dat ze de vorm heeft van een ‘bekentenis’ die volledig ‘transparant’ is en de ‘authentieke’ stem van de schrijver bevat. We herkennen deze stijl in de internetblogs, tweets en facebook berichten waarmee we dagelijks worden geconfronteerd; op eigen gezag bekent men zijn of haar voorkeuren op het gebied van kunst, politiek, wetenschap etc., en geeft men zich bloot in teksten, foto’s en filmpjes die worden gedeeld met anderen. Bepalend daarbij is niet zozeer de inhoud van een blog of tweet maar de mate waarin de eigen authenticiteit wordt zekergesteld daarin; alles geldt de openbaring van jezelf. Nu spreekt Ozeki van een spanning tussen zelfonthullende, zelf-verhullende en zelfopofferende handelingen in een ik-roman. De talloze voorbeelden van impersonatie op het internet illustreren goed hoe zelfonthullende berichten op facebook tegelijkertijd zelf-verhullend kunnen zijn; denk aan de volwassen kerel die zich voordoet als een jong ding en contact met je probeert te leggen.[1] In het digitale spel van zelf-onthulling en zelfverhulling lijkt daarentegen van zelfopoffering geen sprake te zijn; alles geldt de openbaring van jezelf. En toch blijkt deze zelf-openbaring de grootste zelf-opoffering te zijn, zodra je beseft dat elke zelf-onthulling is aangewezen op een publiek van volgers dat er domweg niet is: “Tot mijn eigen verdriet betrapte ik mezelf erop dat ik net deed alsof iedereen in cyberspace wilde weten wat ik dacht, terwijl het in werkelijkheid niemand ook maar ene fuck kan schelen. En toen ik dat verdrietige gevoel vermenigvuldigde met alle miljoenen mensen in hun eenzame kamertjes die verwoed zitten te schrijven en naar hun eenzame paginaatjes zitten te posten waar niemand de tijd voor neemt om ze te lezen omdat iedereen het zelf veel te druk heeft met schrijven en posten, was ik daar behoorlijk kapot van” (33). Als iedereen schrijft en niemand meer leest, dan vindt de zelf-openbaring geen weerklank meer in de wereld, dan ontbreekt de resonantieruimte waarin het zelf wordt geconstitueerd. Wat nu als hierin de grootste zelf-opoffering van onze tijd bestaat? Hoe ontkomt de ik-roman van Nao aan dit lot? In antwoord op haar ervaring genegeerd en verstoten te zijn door haar volgers (zen 'in shikato) kiest ze voor een leven als otaku, een in zichzelf opgesloten en maatschappelijk geïsoleerde kluizenaar die haar leven verspilt. Haar verspilling bestaat in het schrijven van een anti-blog, dat wil zeggen een bericht dat niet meer aan allen maar aan een enkel persoon is gericht; haar dagboek dat in een broodtrommeltje verpakt aanspoelt op het strand om door Ruth gevonden en gelezen te worden. Deze strategie helpt natuurlijk niet, tenzij je bij voorbaat veronderstelt dat de schrijver en de volger van zo’n anti-blog aan elkaar zijn gerelateerd. Doordat “Een tijdelijke vertelling” die verstrengeling van de schrijver en de volger van Nao’s anti-blog inderdaad veronderstelt en overigens op prachtige wijze beschrijft, wordt Nao’s zelf-openbaring overbelicht en kan de vraag naar de grootste zelf-opoffering van onze tijd niet meer opkomen in dit boek. (Follow my Blog at vincentblok.wordpress.com)


    [1] vgl. mijn blog over de banaliteit van transparantie van 22 augustus 2013 voor meer geleerde voorbeelden.
    January 7, 2014
  • “Vader van God” (Martin Driessen) en “De Kinderjaren van Jezus” (John Coetzee): een gesprek

    Soms opent een roman niet zozeer een nieuw perspectief op de wereld of op menselijke verhoudingen die je nog niet kende, maar eerder op een ander boek. Zo ook Martin Driessens prachtige vertelling Vader van God”, waarin Jozef zijn pleegkind Jezus ontvoert om hem aan zijn pijnlijke lot aan het kruis te onttrekken. Het boek zet John Coetzee’s recente roman “De kinderjaren van Jezus” in een ander licht, waarin de vluchtelingen David (Jezus) en zijn pleegvader aankomen in een nieuw land om “een nieuw leven op te bouwen, een nieuw begin te maken”. Op een raadselachtige manier geeft “Vader van God” antwoord op de vraag waarom David (Jezus) is gevlucht naar het nieuwe land. Tegelijkertijd geeft “De kinderjaren van Jezus” antwoord op de vraag wat Jozef precies drijft om Jezus te ontvoeren; voor hem prevaleert de singuliere persoon van Jezus boven zijn universele rol als verlosser van de mensheid (zie mijn blog van 1 augustus 2013). Precies daarom poogt Jozef Jezus te onttrekken aan zijn lot en neemt hij hem mee naar het onherbergzame. In “Vader van God” is Jozef daarmee de “deugdzame” terwijl Jezus de “zondige” is. De mens is namelijk pas deugdzaam als hij “is” wat hij had “kunnen” zijn (vgl. 157). De menselijke verantwoordelijkheid ligt dan ook in de vrije wil om te zijn wat je had “kunnen” zijn (vgl. 179). Dit is de weg van Jozef. Jezus volgt Jozefs vlucht weliswaar overal en op haast passieve wijze, maar keert terug naar moeder Maria zodra hij de kans krijgt, zijn smartelijke lot tegemoet. Een dergelijke oppositie tussen vrije wil en lotsbestemming of tussen activiteit en passiviteit bestaat natuurlijk niet; wil en lot moeten juist in elkaars nabijheid worden gedacht.[1] Dergelijke opposities maken ons namelijk blind voor de mogelijkheid dat Jozef zijn pleegzoon niet zozeer aan zijn lot onttrekt door hem te ontvoeren, maar zijn lot juist sticht door namens het lot in actie te komen. In dat opzicht getuigt “De kinderjaren van Jezus” van een dieper begrip van de wil: “’als het kind was voorbestemd, … waarom kon je het dan niet aan het lot overlaten…?’. ‘Omdat het niet voldoende is te gaan zitten afwachten of het lot in actie komt, Elena, net zoals het niet voldoende is een idee te hebben en dan te gaan zitten afwachten of het wordt gerealiseerd. Iemand moet het idee ter wereld brengen. Iemand moet namens het lot in actie komen’” (122). Als Jozef zijn deugdzaamheid in een dergelijke act had gevonden, dan pas had Jezus kunnen worden wie hij had “kunnen” zijn, dan pas had Jezus zich kunnen voegen naar zijn lot (Follow my Blog at vincentblok.wordpress.com).


    [1] Vgl. Vincent Blok “Towards the rehabilitation of the will in contemporary philosophy”, Journal of the British Society for Phenomenology, Vol. 44, No. 3 (2013).
     
    December 23, 2013
  • De bevrijding van de taal, of Michaïl Sjiskin’s “onvoltooide liefdesbrieven”

    Op het eerste gezicht bevat Michaïl Sjiskin’s boek onvoltooide liefdesbrieven (Pismovnik) de correspondentie tussen twee geliefden die van elkaar gescheiden zijn in ruimte – Vladimir Vovka trad toe tot het leger om te vechten in China – en tijd - hij werd gedood in het begin van het boek terwijl hun briefwisseling wordt voortgezet tot het eind. De voortzetting van de briefwisseling met Alexandra Sashka na zijn dood laat in ieder geval zien dat onvoltooide liefdesbrieven geen cor-respondentie betreft. Uitgangspunt van Vladimir is Democritus’ werk over de atomen. Elk atoom, en in navolging daarvan elk ding en elke mens, is omgeven door een leegte of een interval die de één (ik) in absolute zin van de ander (niet-ik) scheidt. Op het moment dat Vladimir stikt in zijn solipsisme (ik) te midden van een betekenisloze wereld (niet-ik) wordt hij bevangen door de ervaring dat de taal de brug kan vormen van ik naar niet-ik: “Al dit niet ik begon te reageren, te gonzen bij wijze van antwoord, mij te erkennen als zijn eigen. Je begrijpt toch wel waar ik het over heb? Alles om me heen werd van mij, blij, eetbaar! Ik had zin om het behang, het plafond, de gordijnen en de wereld daarbuiten te voelen, op te snuiven, op mijn tong te proeven! Niet ik werd ik. Op die momenten leefde ik pas echt” (161). Nu weet Vladimir dat de taal niet van hem is maar het membraam vormt tussen ik en niet-ik: “Tussen mij en de wereld verrees een muur van letters” (162). De woorden bezoeken hem en Vladimir ervaart in eerste instantie alleen ‘werkelijk’ te zijn in de taal zoals ook de schrijver van de bijbel alleen werkelijk is in het woord dat gelezen wordt (‘in den beginne was het woord…’). Hier ligt ongetwijfeld de motivatie van Vladimir om Alexandra te schrijven vanuit China: “Waarom schrijft men? Zolang we schrijven, betekent dat dat we nog in leven zijn. Wanneer jij deze regels leest, is de dood uitgesteld” (269). Deze talige overbrugging van de absolute kloof tussen ik en niet-ik gaat zelfs zo ver, dat ze omslaat in een absolute eenheid tussen Vladimir en Alexandria – “er is niets wat ons zou kunnen scheiden” (142) – ondanks hun tijd-ruimtelijke afstand. Ook Alexandra heeft de ervaring dat niet meer kan worden onderscheiden tussen hen beiden: “hoe langer jij niet in mijn buurt bent, des te groter deel van me word je. Soms begrijp ik zelf niet eens waar jij eindigt en waar ik begin” (70-71). In tweede instantie ervaart Vladimir echter dat de taal de kloof tussen ik en niet-ik helemaal niet overbrugt, dat hij helemaal niet ‘werkelijk’ is in de taal: “de woorden kunnen iets van zichzelf scheppen, maar jij kunt niet in woorden veranderen. Woorden zijn bedriegers. Ze beloven je mee uit varen te nemen, en vervolgens vertrekken ze stiekem met volle zeilen en laten jou op de oever achter” (163). Er is geen sprake van een eenheid tussen ik en niet-ik, maar alleen van een tijdelijk bezoek van de woorden die daarna verder trekken, hem leeg, waardeloos en gebruikt achterlatend. Vladimir ervaart met andere woorden dat hij juist niet werkelijk is in de taal, niet leeft maar sterft in de taal. Hier ligt ongetwijfeld de motivatie van Vladimir om de wereld van het woord te verlaten en toe te treden tot het leger: “Ik moest me ervan ontdoen. Moest me vrij voelen. Gewoon levend. Ik moest bewijzen dat ik op mezelf bestond, zonder woorden. Ik had bewijzen nodig voor mijn bestaan” (164). De bevrijding van de taal bestaat in de erkenning van een absolute kloof of interval tussen mij en de woorden. Hoe zijn deze twee beweringen – ‘ik ben pas werkelijk dankzij de beantwoording aan de taal’ en ‘ik ben ik pas werkelijk dankzij de bevrijding van de taal’ – samen te denken? Onvoltooide Liefdesbrieven wordt gedragen door het paradoxale vermoeden dat elke beantwoording aan de taal vooraf wordt gegaan door een bevrijding van de taal en dat elke bevrijding van de taal al de beantwoording aan de taal veronderstelt. Ze bestaat in een over en weer tussen beide oevers van ik en niet-ik, zonder dat de absolute kloof tussen beiden wordt overbrugd en opgeheven. In dit over en weer bestaat het “eeuwig kiemen van de geest” (Erik van Ruysbeek)(zie verder de blogs over Coetzee en Terrin)(Follow my Blog at vincentblok.wordpress.com).
    December 8, 2013
  • Refreshments for a weary generation (Richard Wagner’s Tristan und Isolde)

    When I visited Wagner’s Tristan und Isolde last week (Utrecht, October 15, Nationale Reisopera), I increasingly felt uncomfortable when the story unfolded. Of course, the prelude was marvellous again and the critics of this primordial love story were jubilant as well. At the same time, however, I was no longer able to make the connection. The vocabulary of honor, liquidation and vendetta might still resonate with our Muslim compatriots, but they were definitely underrepresented during this performance. In first instance, I thought that this opera was only able to please a weary generation and was no longer able to really impress. Later on, I realized that my experience of discomfort might be interpreted as a ‘spiritual’ counterpart of Wagner’s Tristan chord in this opera. The tensions created by the music resonated in my experience of uncannyness, and raised the question whether it is still possible to produce an artistic, literary or philosophical Tristan chord in the current age. Our challenge is to experiment with and produce Tristan chords which do no longer act as ‘refreshments for a weary generation’ (Follow my Blog at vincentblok.wordpress.com).
    October 24, 2013
  • Economic Liberalism as a Differentiation Strategy (Michel Houellebecq)

    Michel Houellebecq’s basic experience in his novel Whatever (or literally: the extension of the domain of the struggle) is that we are unable to live in the domain of the rules – the uniformity of the current information society in which human relations are no longer possible - and that we have to enter the domain of the struggle in order to differentiate between the information society and ourselves. Opportunities for these differentiation strategies are found in total economic and sexual liberalism in this novel. These strategies are definitely inspired by Darwin’s  concept of a struggle for existence. The Darwinian struggle is however not inconsistent with the domain of the rules; successful differentiations end up in a new dominant design, i.e. in new rules of the game. Because the economic struggle always ends up with the reinforcement of the domain of the rules, we should reject Houellebecq’s differentiation strategies. On the contrary, if we really experience that we are unable to live in the domain of the rules, we should look for differentiation strategies which do no longer belong to the domain of the economic. Follow my Blog at vincentblok.wordpress.com 
    October 12, 2013
  • The Blind Man’s Garden (Nadeem Aslam)

    Nadeen Aslam’s new novel describes the ‘war on terror’ in the months after 9/11 from the perspective of two young Pakistani men. They are equally opposed to the Taliban and the US, but decide to travel to Afghanistan to help the casualties of the war. Aslam describes the conflicting perspectives in such a vivid and powerful way, that you have to agree with the observation of one of the characters, that “the divide is too great, too final”: “We can’t know what the Westerners want. … To know what they want you have to eat what they eat, wear what they wear, breathe the air they breathe. You have to be born where they are born”. The problem is that we cannot accept the finality of this fundamental division between Islamic and Western perspectives, and write books about it at the same time. In this respect, this beautifully written book bears witness to a stinging embarrassment. Follow my Blog at vincentblok.wordpress.com 
    August 26, 2013
  • Biophobia and the Banality of Transparency

    At first glance, Peter Terrin’s Post Mortem is a book about an author who is writing an autobiographical book about his alter ego, while his four year old daughter is hit by a cerebral infarction. In fact, it describes the struggle of an author in the current age, in which the complete revelation of yourself – the transparency of our biography in literary works but also at social networks like facebook and wordpress – is celebrated as the greatest good. Steegman, the main character of the book, is a child of his time and completely transparent for himself; he recognizes and knows himself, writes an autobiographical book and even tries to have control over his future biographer. At the same time, he suffers from biophobia and wants to escape his biography. Why? Because of the banality of transparency in which there is no room anymore for any difference between what you are and what the world knows about you. Originally, it was precisely this difference that drove authors, poets and philosophers to write their books and sing their songs. In the age of transparency, Steegman’s idea is to move in the opposite direction; he becomes completely transparent in his book (“he has become his books”) and at the same time, he explores a diversionary tactic; the exploration of another possible meaning of his biographical events and based on this, the establishment of an ambiguity and secrecy in which Steegman can withdraw and escape the transparency of his biography. Although I acknowledge that Steegman’s diversionary tactic is promising - especially the tactic to raise dust clouds in which you can hide yourself in the age of transparency - the focus on biophobia and the biographical is still subjectivistic in this novel. I would like to propose another possible meaning of Post Mortem, inspired by the temporary amnesia of Steegman’s daughter. After her cerebral infraction, she suffered from temporary amnesia as a self-protective reflex of the bodily system. Maybe, we have to conceive the banality of transparency as a temporary amnesia with regard to the difference between ourselves and what the world knows about us. This amnesia is nothing negative. On the one hand, it is precisely this amnesia that has to be conceived as self-protective, i.e. as a protection of the self in the age of transparency. On the other hand, it is precisely this amnesia with regard to myself, which provides the only access to the difference between myself and what the world knows about me in the age of transparency. In this respect, not biophobia but a non-subjectivistic desire for the “self” should be key in future literary efforts. Coetzee's descriptions of the personal over the universal in 'the Childhood of Jesus' - see my previous blogs - could be seen as such an effort. Follow my Blog at vincentblok.wordpress.com
    August 22, 2013
  • Peter Buwalda’s “Bonita Avenue” or the level of Dutch literary criticism

    “Nobody even played a role in one’s life, he realized once more” (Aaron)
    It’s a shame that a book that is hailed by literary critics as a ‘great Dutch novel’ turns out to lack any depth. The family drama about a brilliant professor, his stepdaughter who features on the pornographic website he visits and his criminal son who tries to blackmail him is indeed excellently written in expressive prose. The main characters of the novel hide themselves for each other and are on their own, but the possible meaning of their secret dissolves in the obligatory descriptions of sex and violence in this page turner. It was striking to realize that the key characteristic of the relation between the main characters - “what do we know about each other?” - is also applicable on the relation of this novel to its reader. It says a lot about the intellectual level of Dutch literary criticism, that precisely this novel has been hailed as a masterpiece and has won several awards. Follow my blog at www.vincentblok.wordpress.nl
    August 11, 2013
  • John Coetzee’s ‘The Childhood of Jesus’ or How to Escape the World

    ‘How to live without desire' (Simon)
    In ‘The Childhood of Jesus’, John Coetzee describes the arrival of Simon, a middle-aged man, and a young boy in a new country. They do not only bid farewell to the past and embrace a new beginning of life when they arrive. It involves a transformation of the ‘personal’ to the ‘universal’; in the new country, people abstract from the singularity of their bodily existence and their desire for the future in favour of their living in the present, i.e. in a universal and transparent order of benevolence and goodwill in which there is no room for any ambiguity or discontent. Coetzee’s description of this new country unmistakably evokes memories of our present time. Contrary to the universal order of the new country, Simon insists on the primacy of the personal over the universal, matter over form. In this, he repeats a fundamental critique of the metaphysical tradition. In this tradition, primacy is given to the universal and stable  form of an entity over the singularity and instability of its materiality. Simon criticizes the philosophical abstractions of his fellow citizens – what makes a chair a chair for instance - and insists that things do not have their due weight in this new country: “the music we hear lacks weight. Our lovemaking lacks weight”. For this reason, Simon maintains the materiality and singularity of his desires in the new country. The consequence of this maintenance of singularity becomes clear if we consider Simon’s confrontations with the boy he is trying to raise. The young boy represents precisely the primacy of the personal over the universal; he declares that he wants to be an escape artist and a magician, he refuses to accept the mathematical order and develops his private language. This radical differentiation between the boy as a singular person and the world around him is criticized by Simon: “’If you refuse, if you go on being rude about Spanish and insist on speaking your own language, then you are going to find yourself living in a private world. You will have no friends. You will be shunned’. ‘What is shunned’? ‘You will have nowhere to lay you head’. ‘I don’t have friends anyway’”. Simon criticizes the boy’s radical insistence on his singularity over the universality of the mathematical and linguistic order, because it makes him lose contact with the world around him completely. For Simon, singularity means that I acknowledge a ‘gap’ between myself as a singular person and the world around me, which can be bridged in my love or desire for the other. But the boy has a more radical experience of singularity, i.e. a fundamental ‘crack’ between myself and the world around me which cannot be bridged. As a consequence, the singularity of the boy is no longer characterized by a desire for another person or the world around him, because such a desire may result in his falling down the crack. The boy “keeps hesitating and hopping to avoid cracks” and it is precisely this basic experience which drives his escape to a new beginning of life at the start and the end of the novel. The question is no longer how to live without a desire for the world, but how to live without continuously escaping the world. If we want to maintain our singularity in the age of universality, we have to become escape artists and magicians ourselves, we have to become wanderers like Ahasverus. Follow my Blog at vincentblok.wordpress.com
    August 1, 2013
  • Notes from Underground (Dostojevski) and Stakeholder Theory

    Last week I was finally able to read Dostojevski’s ‘Notes from Underground’. It contains important considerations for scholars and practitioners interested in stakeholder theory, which is so popular in our society. The basic idea is that the private sector is primarily self-interested and that stakeholders like governmental organisations, NGO’s and civil society should be involved in the solution of the grand challenges of our time – climate change, poverty alleviation, obesity etc. - in order to balance economic (profit), social-cultural (people) and environmental (planet) interests in a better way. Dostojevski raises the fundamental question whether people and organizations are in the end self-interested at all: ‘man everywhere and at all times, whoever he may be, has preferred to act as he chose and not in the least as his reason and advantage dictated. And one may choose what is contrary to one’s own interests, and sometimes one positively ought … One’s own free unfettered choice, one’s own caprice, however wild it may be…, what man wants is simply independent choice, whatever that independence may cost and wherever it may lead’. Notes from underground do not only raise questions with regard to the validity of popular distinctions between ‘self-interested’ and ‘common-interested’ or altruistic value frames etc. More important is that it raises the fundamental question whether people can primarily be understood in terms of their ‘stake’ or ‘interest’ at all. The big mistake of stakeholder theory is that the point of departure is exactly found in such a ‘stake’.   Follow my Blog at vincentblok.wordpress.com
    July 14, 2013
  • Rushdie’s Satanic Verses and the Transmutation of Human Being

    ‘To be born again, first you have to die’ (Saladin Chamcha)
    Reading The Satanic Verses opens a new perspective on the enthusiasm for the transmutation of human being by humanists, ecologists and philosophers of the current age. The question is whether such a transition of the self ‘by doing so brings immediate death to its old self’ (Lucretius), or is ‘still the same forever, but adopts in its migrations ever-varying forms’ (Ovid). Saladin Chamcha chose Lucretius over Ovid; he actually breaks out of his limitations and becomes another, discrete, severed from history. Gibreel Farishta on the contrary, chose Ovid over Lucretius. As a consequence, he develops a deadly form of schizophrenia between his current self and his old self, which inevitably results in his committing suicide at the end of the novel. When do we stop halting between two opinions and make Lucretius our choice? In the current ecological crisis, such a transmutation of human being can be seen as a mutation in extremis to ensure the survival of the human species on earth. At the same time, and contrary to the celebration of such transmutations in the current age, the confrontation between Chamcha and Firishta shows clearly the death and despair which is inseparable from such a transmutation of human being. It will not become a happy century in any case! Follow my Blog at vincentblok.wordpress.com
    July 7, 2013
  • Trust in Science

    The Royal Netherlands Academy of Arts and Sciences (KNAW) recently published a report, in which a decline of public trust in science is signalled. In order to analyse the growing mistrust in science, we should distinguish between competency-based trust and benevolence-based trust. Is it possible that the competency-based trust in science is decreasing due to the increased acknowledgement of the complexity or ‘wickedness’ of the problems we face today? As a consequence, science should fundamentally reflect on its own competency to reveal the truth. If science starts with questioning our trust in the world as it appears and aims to restore our trust by providing reason, it becomes clear that science presupposes benevolence-based trust as well; science does not only trust its own competency to reveal the reason behind the world as it appears (instead of acknowledging our epistemic insufficiency), but also the benevolence of the world to show itself as it is. It is precisely this presupposition which is highly questionable. One of the basic experiences of 20th century philosophy, prepared by philosophers like Heraclitus and Nietzsche, is that nature fundamentally resist its full appropriation. David Hume for instance observed: "It must certainly be allowed, that nature has kept us at a great distance from all her secrets, and has afforded us only the knowledge of a few superficial qualities of objects; while she conceals from us those powers and principles on which the influence of those objects entirely depends". The growing mistrust in science can therefore be seen as a call for drastic policy changes in order to enhance radical empiricism in science.
    May 27, 2013
  • Education and The Corporation

    Last week, I watched the ‘The Corporation’ with my students, a documentary in which the role and behaviour of modern corporations in our society is examined as if it concerned a psychiatric patient. According to my students, only a new generation of business people is able to perform more ethical and sustainable corporate behaviour. Their intuition of the necessity of a new generation makes clear that education (paideia) can no longer be understood as maieutics; it presupposes a disciplinary intervention of the earth itself. I agree that we are desperately in need of a new human ‘ethos’ which enables us to take care of the future of our planet, although no signs can be found of such an earthly intervention today. As a consequence, future education programs should embrace new forms of geomancy.
    May 20, 2013
  • Nightwork

    Just finished my reading of Jachym Topol´s Nightwork. I am sure there is no room for such a nocturnal praxis in the age of Google, which is the age of the perfect fit between man and his ecosystem. Does Nightwork enable us to resist the age of Google? At least, there is no room for romantic illusions in Topol’s description of nocturnal practices in chilling and obscure forests in the border region of the Czech Republic. He teaches us that “Nature is horrible; a mother who bites her child”. Maybe we have to accept this biting mother in order to become truly nocturnal practitioners.
    April 22, 2013
  • Art in the Age of Democracy

    Just finished my reading of Gustave Flaubert’s 'Correspondance'. It is striking that he observed already 150 years ago that the individual is destroyed by democracy. I assume that nowadays, artists in the Netherlands have the same experience. What disturbed me most in reading his letters was that the current reduction of arts budgets is possibly not primarily the result of a decision by the majority, but due to democracy as a system: “It is the hatred which the Bedouins, the heretic, the philosopher, the hermit and the poet is exposed to…”. At the same time, Flaubert saw already in 1875 that concepts such as democracy, equality and fraternity are subject to erosion. We only have to turn on the news to see this erosion today. Nevertheless, while he saw no possibility to introduce new principles, for me the question remains whether the task of art consists precisely in the creation of such new principles. Maybe, the main difference between his and our time is that he was still able to cherish antipathy towards the world of action, while we are forced to ´act´. The nature of such acts and their relation with creative – artistic - production is still one of the main questions we face today. Also in this respect, it is instructive to read Flaubert's letters.
    April 1, 2013
  • Von Trier’s Melancholia

    ‘And when I say we’re alone, we’re alone. Life is only on earth and not for long’ (Jusitine)
    Yesterday I saw von Lars von Trier’s Melancholia. The question remains whether the destructive potential of Melancholia (the planet) is embraced by Justine because of her private melancholia, or because of her conviction that we are alone in the universe. According to Justine, we shouldn’t grieve for its... loss because nobody will miss it. At the same time, we shouldn’t grieve because life on earth is fundamentally evil. For me, the assumption that life on earth as such is evil is shocking and unacceptable. Nevertheless, the question remains whether we need to assume ‘life somewhere else’ (Claire) in order to be really able to grieve for the destruction of planet earth in our time. As long as it is conceptualized as a post-modern version of God's all-seeing eye watching over us, I'm reluctant to assume 'life somewhere else'. What we are in need of is a new concept of the 'outsider'.
    March 16, 2013
  • Stammered Songbook

    Just finished Erwin Mortier's novel Stammered Songbook (Gestameld Liedboek) about his mother who suffers from Alzheimer's disease. His prose is too poetic and too aesthetically for me, although there are wonderful findings (sorry, in Dutch): "Men kan te jong zijn, of althans te onbestorven. Men kan alles weten maar niet alle weten is al belichaamd. Was er maar iemand die nog de tijd kreeg, voor het lijf in al zijn kamers de lampen dooft, op te schrijven wat het is, al was het maar: het stelt niet veel voor. het is zo gebeurd"
    February 22, 2013
  • Stoner

    Just finished John Williams novel Stoner. His picture of the university as a sanctuary for the incompetent and the mentally weak is a good addition to our daily practice of 'publish or perish' in academic life. For Stoner, the university primarily embodies a promise! Everything outside the academia is a pure waste of life. I am not sure whether this is a convincing argument for my students, but his inflexible and detached attitude seems to me a good survival strategy in the current age of consumerism.
    February 6, 2013
  • The Map and the Territory

    On the way back to Amsterdam, I finished my reading of Michel Houellebecq's 'The map and the territory'. Definitely the best novel I read last year. Again an incisive description of the cogs that contribute to the functioning of our society. But instead of hope, like in 'Atomised', the 'downward forces' gain the upper hand in this book. These forces put an end to the world as narrative (the world ...of novels & films, but more important, the identity of the world as narrative I assume). What remains is the world as parataxis. How should I live in the world as parataxis? Instructive in this respect is Houellebecq's description of the protagonist of the book - Jed Martin - as a man who was never able to completely surrender to life.
    January 14, 2013
  • Tonio

    Today, I finished my reading of A.F.Th van der Heijden's novel Tonio. It is striking that the unsaid in such a novel is crying out for attention; the egocentricity of an author who's attempting to compensate his own insensitivity towards the other. Notable absentee in this 'confusion of feelings' (gevoelsverwarring) is Tonio himself! I've learned a lot, for instance that feelings never provide access to the absent...
    December 27, 2012
  • War Dog

    Yesterday evening, I finished my reading of Robert Anker's novel War dog (Oorlogshond). What a disappointment, that Arnold Heumakers recommended a testosterone fuelled adventure with big cars, guns and lot's of sex by an author who definitely seems to be in his midlife crisis; the hero of the story is able to buy the biggest cars, to win all fights, to have sex with every girl etc. A novel on the importance of war and violence in our current age is promising and necessary, but this attempt is just skin-deep. I think I have to reread Ernst Jünger's Heliopolis again...
    November 13, 2012
  • De circulariteit van de informatiemaatschappij (Dave Eggers – De Cirkel)

    Dave Eggers’ recente roman De Cirkel is eigenlijk een gedachte-experiment, waarin het huidige internettijdperk van facebook, google en twitter tot het uiterste wordt doorgevoerd. De Cirkel is de naam van een internetbedrijf dat de functie van zoeken, sociale media, consumentenonderzoek en zelfs betalingsverkeer integreert in haar producten en diensten, en langzaamaan uitgroeit tot een wereldwijde monopolist. De missie van de Cirkel is om een einde te maken aan de anonimiteit van het internet - dat leidt alleen maar tot excessen zoals porno, oplichting en geweld - en een menselijke gemeenschap te stichten waarin wederzijds begrip, communicatie en het delen van kennis centraal staan: “Met de huidige technologie hoeft communicatie nooit een probleem te zijn. Wederzijds begrip moet altijd binnen bereik liggen en glashelder zijn. Dat is wat we hier doen. Je zou zelfs kunnen stellen dat het de missie van dit bedrijf is – het houdt mij in elk geval heel erg bezig. Communicatie. Begrip. Helderheid” (49). Het bedrijf ontwikkelt technologie en software die transparantie bevordert, zoals bijvoorbeeld minuscule camera’s met internetverbinding die overal op de wereld kunnen worden ingezet om misstanden waar te nemen. De grondgedachte van het bedrijf is dat transparantie misstanden voorkomt en tot ethisch handelen leidt; de militair op het Tahrirplein laat het in de toekomst wel uit zijn hoofd om op ongewapende burgers in te slaan in de wetenschap dat de hele wereld mee kan kijken en luisteren, zoals de pedofiel het wel uit zijn hoofd zal laten om zich voor te doen als minderjarige op het internet, in de wetenschap dat hij zijn identiteit niet langer kan verschuilen achter een sluier van anonimiteit. Dit ideaal van volledige transparantie wordt zelfs een “tweede verlichting” genoemd, die tot een “gouden tijdperk” zal leiden van een door en door redelijke als broederlijke gemeenschap van mensen, waarin credo’s gelden als: “geheimen zijn leugens”, “delen met anderen is zorgen voor anderen” en “privacy is diefstal”. Nu neemt het boek al een voorschot op allerlei cultuurkritische bezwaren tegen volledige transparantie en de opgave van privacy, die we ook op de opiniepagina’s van onze kranten kunnen vinden. Het probleem van de cirkel is niet dat de eigen bedrijfsgeheimen van de Cirkel uitgesloten lijken te zijn van de oproep tot volledige transparantie. Evenmin is het bezwaar dat de informatie van de Cirkel in de verkeerde handen kan vallen of dat publieke informatie niet onder beheer van commerciële partijen zou mogen worden gesteld. Het probleem is ten slotte ook niet dat de mens alleen nog maar re-actief is in een wereld vol smiles en frowns, in plaats van nog actief iets te maken. De bezwaren tegen direct toezicht vallen in het niet tegenover de ethische voordelen van volledige transparantie die in het boek worden geschetst. De kritiek op de informatiemaatschappij wordt vertolkt door Mercer, de ex van de hoofdpersoon, die tegen de heerschappij van de sociale media is gekant: “Mae, we moeten anders met elkaar omgaan. Elke keer dat ik je zie of iets van je hoor, zit er een filter tussen. Je stuurt me linkjes, je haalt iemand aan die iets over me schrijft, je zegt dat je een foto van mij op iemands tijdlijn hebt gezien… Het is altijd een aanval via een derde persoon. Zelfs als ik je persoonlijk spreek, vertel je me wat een of andere onbekende van me denkt. Het is net alsof we nooit meer alleen zijn. Iedere keer dat ik je zie, zijn er honderd andere mensen in de kamer. Jij bekijkt me steeds door de ogen van honderd andere mensen” (124). Maar hier vergist Mercer zich. Enerzijds is het zo dat de directe ik-jij relatie het risico loopt de wereld om zich heen - of het nu de derde persoon enkelvoud of de mensheid in z’n geheel betreft - te vergeten. De betrokkenheid van de derde persoon in de communicatie is de mogelijkheidsvoorwaarde voor ons ethisch handelen in het aanschijn van de derde persoon en is zo juist de mogelijkheidsvoorwaarde voor broederschap. Anderzijds is het zo dat de betrokkenheid van de derde persoon in de communicatie weliswaar het gevolg is van volledige transparantie, maar helemaal geen filter tussen de gespreksgenoten voegt. De volledige transparantie die de Cirkel voorstaat neemt in tegendeel juist elk filter weg, waardoor het gecommuniceerde en de communicatie in elkaar ingebouwd raken: “Op een granieten paneel bij de ingang van het Protagoras paviljoen stond een citaat van de naamgever van het gebouw: De mens is de maat van alle dingen. ‘Maar voor ons is het veel belangrijker’, zei Mae terwijl ze de deur opendeed, ‘dat de mens tegenwoordig alle dingen kan méten, met alle instrumenten die ons daarvoor ter beschikking staan” (303). In de volledige transparantie van de meetbaarheid van mensen en dingen door de mens als maat van alle dingen, raakt de verschijning van de wereld en ons verstaan van die wereld zodanig in elkaar ingebouwd, dat de cirkel zich voltooit. Van een filter tussen mij en andere mensen is dus helemaal geen sprake. De eigenlijke kritiek van Mercer is echter dat de voltooiing van de cirkel de wereld overbelicht, terwijl de mens volgens hem een balans is tussen de heldere licht van het weten en de duisternis van het niet-weten: “Is het nooit in je opgekomen dat onze geest misschien wel heel zorgvuldig is afgestemd op de balans tussen wat we wel en wat we niet weten? Dat onze ziel zowel het mysterie van de nacht als de helderheid van de dag nodig heeft? Jullie bij de Cirkel scheppen een wereld waarin er altijd daglicht is en ik denk dat we daar levend door zullen verbranden. Er blijft geen tijd over voor reflectie, voor slaap, voor afkoeling” (391). We moeten hier even door de verschrikkelijke oppervlakkigheid van de taal van Eggers heenlezen. De zin van Mercer’s verzet tegen de voltooiing van de cirkel is niet dat hij de voordelen van de transparantie niet accepteert, maar dat hij zeker is van een surplus, het oneindige van mensen en dingen dat het licht van de transparantie omkranst en doorkruist. Ook Mae ervaart de oneindigheid van de dingen: “Aan de overkant van de zilverkleurige baai zag ze een paar vogels, blauwe of zilverreigers, laag naar het noorden glijden en zo zat ze een tijdje voor zich uit te dromen. Misschien huisden onder haar wel vossen, verscholen zich krabben onder de stenen op het strand, reden boven haar hoofd mensen in auto’s voorbij; ze dacht aan de mannen en vrouwen in de sleepboten en tankers, die de haven in- en uitvoeren, zuchtend – iedereen had alles al gezien. Ze kon er alleen maar naar raden, naar wat zoal leefde in het diepe water om haar heen, doelbewust voortbewegend of doelloos ronddrijvend, maar ze dacht nergens erg lang over na. Het was genoeg om zich van de miljoenen mogelijke permutaties om zich heen bewust te zijn en troost te putten uit de wetenschap dat ze nooit veel zou, en eigenlijk ook niet kon, weten” (247). Hier blijkt dat de oneindigheid van mensen en dingen helemaal niet beschermt hoeft te worden tegen de overbelichting van de transparantie zoals Mercer denkt (net als filosofen zoals Heidegger overigens), dat dit oneindige klaar aan de dag ligt en onopgemerkt blijft om soms, plotseling en zonder ons toedoen op te duiken. Het is zelfs niet zo dat de existentiële ervaring van dit oneindige een breuk met de meetbaarheid van de informatiemaatschappij inluidt, zo laat het voorbeeld van Mae zien. Mae ervaart het oneindige van mensen en dingen als “die zwarte snee, die luide scheur die ze een paar keer per week in haar binnenste voelde” (181). “Toen ze ongeveer op de achtste site was, merkte ze dat de scheur in haar binnenste zich weer opende. … De scheur werd steeds groter en opende een peilloze duisternis die zich in hoog tempo onder haar uitspreidde” (301). Filosofen zoals Adorno hoopten altijd dat de existentiële ervaring van het oneindige – de ervaring van miljoenen mogelijke permutaties om je heen, de peilloze duisternis in je binnenste - je doet herinneren dat de meetbaarheid wordt omkranst en doorkruist door het oneindige dat niet onder control te krijgen is. Ze hoopten dat deze ervaring zou leiden tot de acceptatie van dit oneindige en daarmee tot een breuk met onze tendens om alles te meten ten gunste van de volledige transparantie van de informatiemaatschappij. Maar het voorbeeld van Mae laat juist zien dat de ervaring van het oneindige helemaal niet leidt tot een change of heart. Als ze namelijk inziet dat de scheur in haar binnenste niet-weten betreft, zegt ze: “Het niet-weten was de oorzaak van alle gekte, eenzaamheid, achterdocht en angst. Maar daar was iets aan te doen. Transparantie had haar voor de hele wereld kenbaar gemaakt, had een beter mens van haar gemaakt, haar naar ze hoopte dichter bij de perfectie gebracht. Nu zou de rest van de wereld volgen. Volledige transparantie zou voor volledige toegankelijkheid zorgen, en dan zou er geen niet-weten meer zijn. Mae glimlachte bij de gedachte dat het allemaal zo eenvoudig was, zo zuiver” (422). Enerzijds maakt het voorbeeld van Mercer duidelijk dat het oneindige van de dingen er helemaal niet om vraagt om beschermd te worden tegen de overbelichting van de transparantie. Anderzijds maakt het voorbeeld van Mae duidelijk dat de ervaring van de oneindigheid van de dingen helemaal geen grens stelt aan de meetbaarheid van de informatiemaatschappij, laat staan een change of heart inluidt. Het boek maakt op beklemmende wijze duidelijk dat er geen enkele aanleiding te vinden is om de cirkel van de transparantie te doorbreken, alleen misschien voor de geboren overtreder [1](follow my blog at vincentblok.wordpress.com). [1] Zie mijn blog “De crack in everything (Leonard Cohen) en de geboren overtreder (Tommy Wieringa)” van 20 augustus 2014.
    September 13, 2014

    De crack in everything (Leonard Cohen) en de geboren overtreder (Tommy Wieringa)

    Er schuilt iets ontegenzeggelijk positiefs in Leonard Cohen’s vers over de barst of scheur in alle dingen: There is a crack in everything/ that’s how the light gets in (Anthem). Eerst dacht ik dat de crack de scheur of kloof tussen mij en de wereld betrof, de afgrond waarin al mijn pogingen om de wereld te bereiken neer zouden storten en verzwolgen zouden worden.[1] Cohen is echter iets op het spoor dat we met Heidegger de on-verborgenheid van de dingen zouden kunnen noemen. Enerzijds is die kloof of scheur de openheid tussen mensen en dingen waarin het licht de wereld verlicht en zichtbaar voor ons maakt. Anderzijds roept Cohen’s lied deze openheid in herinnering, dat wil zeggen dat ze normaal gesproken vergeten en verborgen blijft in ons leven en handelen in dit perfecte licht. Cohen roept de crack in everything in herinnering: Ring the bells that still can ring/ forget your perfect offering/there is a crack in everything … Een belangrijk verschil met Heidegger is dat deze verborgen en licht toelatende openheid volgens Cohen van de dingen zelf is en niet van Zijn, en dat ze het eigenste van mensen en dingen uitmaakt. De vraag is: hoe verhoud ik mij tot die licht toelatende openheid, als ze niet alleen het eigenste van de dingen betreft maar evengoed van mijzelf? In Dit zijn de namen van Tommy Wieringa is eveneens sprake van een crack in everything. Pontus Beg is politiecommissaris in een afgelegen grensstad in onherbergzaam gebied, ergens in het Oosten. Het is zijn voornaamste taak om rust en orde in de stad te bewaken. Volgens Pontus is “het leven van de mens tussen hemel en aarde als een lichtstraal die door een opening in de muur valt: een ogenblik en het is voorbij. … Stromend en barstend komt alles tevoorschijn; glijdend en vloeiend gaat alles weer naar binnen. Een verandering en hij leeft; nog een verandering en hij is dood”. (199). Volgens Pontus is het dus niet alleen zo dat een opening in de muur het licht toelaat, maar wordt het leven van de mens met die lichtstraal in verband gebracht. Hoe verhoudt het licht van het leven zich tot de crack in everything? In eerste instantie denkt Pontus dat het licht van het leven met orde in verband moet worden gebracht, een orde die moet worden gehandhaafd tegenover de oprukkende chaos: “’Houd duim en wijsvinger zo dat er nauwelijks meer licht tussendoor valt, dan weet je hoe dichtbij de chaos is’, had hij tegen zijn mensen gezegd. Zij waren er juist om dat beetje licht, dat minuscule kiertje, te bewaken – zo goed en zo kwaad als dat ging” (209). De taak van het politieapparaat is om het licht van orde en rust te garanderen en het recht van de mens op een “ongestoord leven in het midden” te verdedigen (156). In deze eerste lezing laat de crack in everything het licht niet alleen toe maar dreigt het dit licht ook continu op te slokken. De ondergang van dit ordelijke licht wordt verhoed door wetgeving en door wetshandhavers zoals Pontus Beg. Langzaamaan komt hij echter tot het inzicht dat het ordelijke licht helemaal niet wordt bedreigd door een barst of scheur, maar pas opkomt als een ander licht is gedoofd, namelijk het licht van het verlangen dat de orde bedreigt. In Dit zijn de namen vinden we twee voorbeelden van manieren waarop het licht van de orde wordt bedreigd; enerzijds door Pontus’ verlangen naar een vernieuwing van zijn ziel als hij zich zijn verborgen Joodse identiteit herinnert, en anderzijds door een groep vluchtelingen die over de steppe trekt om het beloofde land - de stad waarin Pontus Beg orde en rust moet zien te handhaven - te bereiken: “Als blinden tastten de reizigers met duizenden tegelijk de muren af, op zoek naar zwakke plekken, een bres, een gaatje waar ze doorheen konden glippen. Een golf van mensen spoelden tegen die muren aan, het was onmogelijk om ze allemaal tegen te houden. Ze kwamen met ontelbaren en ieder van hen leefde in de hoop en verwachting dat hij bij de gelukkigen hoorde die de overkant zouden bereiken” (104). De crack in everything is hier het gat in elke omgrenzing van de orde, die het licht van het verlangen doet ontbranden en gaande houdt. Het ordelijke licht wordt dus niet primair bedreigd door een barst of scheur die zich continu weer dreigt te sluiten, maar door het licht van het verlangen dat wordt aangewakkerd door de crack in everything. Dit zijn de namen maakt duidelijk dat het licht van het verlangen bestaat in de overtreding van de wetten en regels die de heersende orde uitmaken: “Wie identiteitspapieren had, bezat die nu niet meer. Nacer Gül had gezegd dat ze ze moesten verscheuren. Het was beter om zonder identiteit te arriveren in het land van aankomst. Een mens zonder naam en afkomst verwart het protocol. Procedures lopen vast, de kans dat je kunt blijven neemt toe. Dus vernietigden ze de papieren die ze met zoveel moeite hadden verkregen. Alles was onvast nu… Nu zijn ze niemand meer” (103). De verlangende is de “geboren overtreder” (232) van wet- en regelgeving en dankzij die overtreding ervaart hij voor een moment het grenzeloze niemandsland waarin grenzen worden getrokken en ondermijnd, de crack in everything die normaal gesproken vergeten blijft in het licht van de orde. De crack in everything betreft echter niet alleen een geografische grens of omheining in het niemandsland, maar huist evengoed in het hart van de verlangende, in (n)iemand; Pontus Beg spreekt over een leegte in de mens, een scheuring in onze eigen naam of identiteit die het licht van het verlangen doet ontvlammen. Dit licht van het verlangen mondt echter niet meer uit in een nieuwe identiteit, in een nieuwe orde. Enerzijds blijkt elke nieuwe begrenzing illusoir in het licht van het grenzeloze niemandsland, de crack in everything: “Toen ze de rand van de stad bereikten en begrepen waar ze waren, begon de stroper te huilen. Hij kon niet ophouden. De vrouw kon zijn verdriet niet aanzien, ook over haar wangen biggelden dikke tranen. Het leek een besmettelijke ziekte, ze staken elkaar aan, ze huilden nu allemaal, hun tranen bleven stromen. Alles was voor niets geweest. Alles. Ze waren de woestenij overgestoken naar een nieuw land, om daar te ontdekken dat er geen nieuw land was, alleen de nachtmerrie van een eeuwige wederkeer” (236). Anderzijds blijft dit niemandsland in alle dingen vergeten in onze ijver voor een nieuwe begrenzing van de orde. De verlangende is daarentegen een geboren overtreder, dat wil zeggen dat hij niet langer begaan is met het trekken van nieuwe grenzen rond zijn identiteit, maar met de “grenzeloze verbeelding van de overtreding” (232). Daarmee krijgen we antwoord op de vraag hoe ik mij moet verhouden tot de crack in everything die mijn eigenste uitmaakt. De openheid is het gat in de omgrenzing van mijn identiteit, die mijn verlangen om het eigenste van mijzelf en de dingen te bereiken doet ontvlammen. Dit verlangen wordt niet verzwolgen in de confrontatie met deze openheid, maar de grenzeloze verbeelding van de overtreding van de omgrenzing van mijn identiteit geeft op indirecte wijze pas toegang tot dit eigenste. En laat er geen misverstand over bestaan dat deze grenzeloze verbeelding op een of andere manier mens- of vredelievend zou zijn. Het voorbeeld van de grenzeloze verbeelding in Dit zijn de namen is de nabootsing van een grens door mensenhandelaren, die het mogelijk maakt geld te innen zonder daarbij enig risico te lopen. Voor een meer filosofische variant kunnen we denken aan het boek Dit zijn de namen zelf, namelijk als supplementaire kopie[2] van het tweede bijbelboek Exodus, waarvan de eerste regel luidt: Dit zijn de namen van de zonen van Israel…   [1] Zie mijn blog “John Coetzee’s ‘The Childhood of Jesus’ or How to Escape the World” van 1 Augustus 2013 [2] Zie mijn blok ”De dubbelganger van Stefan Hertmans” van 25 mei 2014 (follow my blog at vincentblok.wordpress.com).
    August 30, 2014

    De onthechting van de wereld en de terugkeer van de aarde (David Vann’s Aarde)

    Het heeft er alle schijn van dat de bedreiging door het apparaat heden ten dage reële trekken begint aan te nemen. In die zin is elke motie van wantrouwen tegen pogingen om ons te kerstenen gelegitimeerd. De vraag is waar we de ammunitie voor zo’n motie vandaan halen. David Vann’s roman Aarde (2012) kan ons een aanwijzing geven. Aarde gaat over Galen,een jongeman die samen met zijn naaste familie een geïsoleerd bestaan leidt in het zuiden van Amerika. Hij ervaart de wereld als een illusie van het denken en mediteert voortdurend om transcendentie te bereiken. Daarin neemt hij afscheid van zijn eigen lichamelijkheid en zijn familie, maar ook van geestelijke ‘hechtingssystemen’ zoals de filosofie en de theologie. Toch stranden al zijn pogingen te onthechten van de wereld: “Maar zijn ademhaling was onregelmatig, hield hem vast aan de wereld, kluisterde hem hier terwijl hij vrij wilde opstijgen. Hoge ondergroei schuurde, geselde hem, een stronk tussen zijn tenen en hij ging bijna onderuit. Hij moest zijn ogen opendoen en opzij uitwijken om het slechtste stuk te vermijden. En dat was het probleem. Altijd een storing. Altijd als hij ergens dichtbij kwam” (23). Galen’s ervaring is dat zijn meditaties wel leiden tot een onthechting van de wereld maar niet uitmonden in transcendentie; de aarde weerhoudt hem om “over de randen van de droom” te glijden. “De aarde voelde echt als aarde” (24). Vann’s boek beschrijft Galen’s verscheurdheid tussen zijn streven naar onthechting van de wereld en zijn ervaring van de weerbarstigheid van de aarde op gruwelijke wijze. Aarde leert dat onze onthechting van het apparaat niet wordt gerealiseerd door onze transcendentie - als ze al te realiseren valt - noch door onze rescendentie. Onze verbondenheid met de aarde getuigt weliswaar van een goede gezondheid te midden van de verstikkingspogingen van het apparaat, maar de aarde zelf verhoedt diens perfectionering en behoudt de scheiding tussen de wereld van het apparaat en de aarde. Het is deze weerbarstigheid van de aarde zelf, die de ammunitie vormt voor onze moties van wantrouwen en rondzingt in onze pogingen ons vrij te maken van het apparaat (follow my blog at vincentblok.wordpress.com).
    August 30, 2014

    De dubbelganger van Stefan Hertmans

    Het woord “dubbelganger” is ongetwijfeld het kernwoord van Stefan Hertmans recente roman “Oorlog en Terpentijn”. Niet alleen in de zin dat Hertmans de dagboeken van zijn grootvader kopieert in zijn roman en zo diens dubbelganger wordt. Ook zijn grootvader zelf is een dubbelganger, want kopieert beroemde schilderijen en trouwt met de zuster – i.e. de dubbelganger – van zijn grote liefde. Het boek getuigt ook van een hele specifieke opvatting van de dubbelganger. Volgens Hertmans kan het singuliere van een mens of kunstwerk niet terugkeren in een kopie (298) en tast de verdubbeling de identiteit van het origineel zelfs aan (277). Passen we deze opvatting van de dubbelganger toe op “Oorlog en Terpentijn” zelf, dan toont Hertmans zich de moordenaar van zijn grootvader in de totale openbaring en beschrijving van diens leven. Die totale openbaarheid verklaart ook de populariteit van het boek bij het volk. Gelukkig heeft Hertmans ongelijk en geeft de dubbelganger in tegendeel juist pas toegang tot de identiteit van het origineel. De dubbelganger is namelijk geen exacte kopie maar vormt een supplement dat constitutief is voor onze ervaring van het origineel. Dit maakt de discussie of Hertmans het dagboek van zijn grootvader daadwerkelijk heeft ´gekopieerd´ ook zo urgent. Alleen in de poging tot een zuivere, dat wil zeggen niet supplementaire kopie van de uitgetikte dagboeken raakt zijn grootvader verstikt en wordt hij omgebracht ten gunste van zijn totale openbaring in het boek. Een supplementaire kopie, dat wil zeggen een wezenlijk bewerking van de dagboeken zou daarentegen toegang kunnen geven tot de singulariteit van zijn grootvader. Deze originaliteit blijkt alleen wezenlijk open te zijn voor nieuwe dubbelgangers en kan door geen kopie definitief worden gevangen. In de loop van het boek ziet Hertmans dit ook zelf in. Als hij de gangen van zijn grootvader nagaat, dan treft hem dat niets herinnert aan het verleden: “Ik rijd naar … de plaatsen waar hij heeft gemarcheerd, gebivakkeerd, gevochten, gegraven, geslapen, gelopen voor zijn leven: eenzelfde volstrekte vergetelheid, banale en dierbare vrede, wees gegroet. … Ik keer met lege handen terug, kan zelfs een greep van het kille, vervuilde zand van een bospad niet ervaren als een vorm van contact met wat hier ooit gebeurde. … Vlaanderen anno 2012. Niets. Absoluut niets. Betekenisloos en veilig, godzijdank dan maar” (293-294). Hier ervaart Hertmans zelf dat zijn kopie supplementair moet zijn, wil het de ervaring van zijn grootvader re-animeren in dit boek. Vanaf dat moment lijkt hij ook de gekopieerde schilderijen van zijn grootvader anders te waarderen en merkt hij op dat een “originele gloed” kan schuilen in een kopie (305). “Oorlog en terpentijn” getuigt in die zin van de transitie van Hertmans waardering voor het origineel naar zijn waardering voor de kopie. Toch is begrijpelijk waarom Hertmans in interviews in het middel laat of zijn kopie van de dagboeken supplementair is of niet. Niet zozeer omdat hij vermoedt dat zijn kopie van de dagboeken de identiteit van zijn grootvader hebben aangetast. Zoals de identiteit van zijn grootvader zich alleen kan tonen in een supplementaire roman, zo kan ook de identiteit van Hertmans als diens dubbelganger zich alleen tonen in een supplementaire reactie op zijn roman. En in onze tijd, waarin de originaliteit en creativiteit van schrijvers hoogtij lijkt te vieren en de na-bootsing of na-voltrekking van een ander leven als tweederangs wordt afgeserveerd, lijkt juist daartoe niemand meer in staat. Dan doet men er beter het zwijgen toe (follow my blog at vincentblok.wordpress.com).
    May 25, 2014

    Het iconoclasme van Louis-Ferdinand Céline, of de reis naar het einde van de geschiedenis

    Als het einde van de geschiedenis betekent dat de realiteit en het ideale met elkaar samenvallen, dan valt Célines “Reis naar het einde van de nacht” te begrijpen als een reis naar het einde van de geschiedenis. Alleen wordt dit einde niet bereikt door de realisatie van het ideaal door de universele heerschappij van de liberale democratie (Fukuyama), maar door de realiteit van elke vorm van idealisme te ontdoen. Célines ervaring van de eerste wereldoorlog maakt dit duidelijk. Terwijl anderen zochten naar een verborgen zin of hoger ideaal achter de verschrikkingen van de eerste wereldoorlog – de iconophilia van ‘het vaderland’, ‘een nieuwe geest’, ‘het Franse ras’, ‘de civilisatie’ etc. – destrueert Célines alter ego Bardamu elke hogere betekenis van de oorlog. Zo merkt hij op tegen zijn vriendin Lola, die uit Amerika is overgekomen om Frankrijk te ‘redden’: “Weet jij bijvoorbeeld nog de naam van ook maar een van de soldaten die in de honderd jarige oorlog gesneuveld zijn, Lola? … heb je ooit geprobeerd achter een van die namen te komen?… nee, nietwaar? … je hebt ‘t nooit geprobeerd. Voor jou zijn ze even anoniem en onbekend, ze laten je net zo koud als het kleinste atoom van die presse-papier daar voor je, als je ochtendkeutel… dus je ziet dat ze voor niets gesneuveld zijn, Lola! Helemaal voor niets, die stommelingen. Geloof mij maar. Het bewijs is geleverd. Alleen het leven telt. Ik wed dat deze oorlog, hoe belangrijk we ‘m nu ook vinden, over tienduizend jaar volkomen vergeten zal zijn… Ik geloof niet aan de toekomst, Lola…” (71). De reis naar het einde van de nacht bestaat in de ontmaskering en vernietiging van verheven idealen en principes en kan dan ook iconoclastisch worden genoemd. Daarin wordt het licht van de idealen gedoofd en hult Bardamu zich in een steeds dieper wordende nacht. De dageraad breekt pas aan zodra we ons niet langer inspannen om ´redelijk´ en ´moreel´ te lijken en gewoon onszelf zijn, dat wil zeggen “abject, wreed en absurd” (460). In die zin is “Reis naar het einde van de nacht” te begrijpen als een reis naar het einde van de geschiedenis. Terwijl Bardamu denkt dat het einde van de geschiedenis aanbreekt zodra we bij de feiten blijven in het hier en nu, niet langer dromen over verheven idealen en onze hoop niet langer vestigen op de toekomst, getuigt “Reis naar het einde van de nacht” nog van een andere reis. Bardamu ziet het einde van de geschiedenis namelijk pas dankzij de reis van het vertrouwde of eigene naar het vreemde: “Dat is nou ballingschap, het buitenland, ’t is die onverbiddelijke kijk op het leven zoals ’t werkelijk is, gedurende die paar heldere uren, uitzonderlijke momenten in het tijdsbestek van het menselijke bestaan, waarin je de gewoonten van een vorig land achter je laat, zonder dat de andere, de nieuwe gewoonten je al volkomen afgestompt hebben “ (236-237). De reis van het vertrouwde naar het vreemde geeft heel even zicht op het leven zoals het werkelijk is, namelijk op het moment dat je het vertrouwde achter je laat en het vreemde nog niet hebt eigen gemaakt: “Reizen betekent ’t zoeken naar dat ledige, naar die kleine duizeling voor klootzakken…” (237). Enerzijds ziet Bardamu dankzij deze reis het loze en ledige van het leven, dat wil zeggen het einde van de geschiedenis. Anderzijds veronderstelt deze reis alweer geschiedenis, namelijk de ‘voltrekking’ van de overgangen van het eigene naar het vreemde waarin de kleine duizeling alleen ‘geschieden’ kan. Dat betekent dat de kleine duizeling nog ontstoken is door het nachtelijke licht van de geschiedenis (follow my blog at vincentblok.wordpress.com).
    May 17, 2014

    De financiële crisis en de reprise van Götterdämmerung

    Terwijl de financiële crisis een cesuur betekende in het Nederlandse culturele leven, was daar tijdens de allerlaatste voorstellingen van de Ring des Nibelungen door de Nederlandse Opera weinig van te merken. De royaliteit van de decors van Götterdämmerung bijvoorbeeld – een volledig bewegend vloeroppervlak dat alleen gedurende de laatste minuten van de opera werd ingezet, het stilleven van voorwerpen dat een volledig nieuw toneelbeeld schetste aan het einde van de voorstelling zonder nog een enkele functie binnen deze opera te hebben – het getuigde van een rijkdom die niet meer van deze tijd is. Het was dan ook meteen duidelijk dat deze opera vóór de financiële crisis gemaakt moest zijn (2005) en nooit in onze tijd, dat wil zeggen ná de enorme bezuinigingsrondes op kunst en cultuur. Wij laafden ons aan een reprise. En toch deed deze schitterende uitvoering van Götterdämmerung ná de financiële crisis, nu we de weg naar boven weer ingeslagen lijken te zijn, nog een hele andere “reprise” vermoeden. Eén van de maatregelen om het vertrouwen in de financiële sector te herstellen was de invoering van de bankierseed in 2013. Bankiers en hun bestuurders zouden de maatschappij voortaan moeten beloven eerlijk en integer te zullen handelen[1]. Dat juist Götterdämmerung stijf staat van de eden die gebroken worden is wat dat betreft een teken aan de wand die het ergste doet vermoeden (Follow my Blog at vincentblok.wordpress.com).


    [1] Vgl. Blok, V., “The Power of Speech Acts: Reflections on a Performative Concept of Ethical Oaths in Economics and Business”, Review of Social Economy, 71(2)(2013), pp. 187-208.
    February 9, 2014

    Het mes in Utopia (Patrick Ness, Het mes dat niet wijkt)

    In “Het mes dat niet wijkt” schetst Patrick Ness een mogelijke wereld (Utopia) waarin de huidige informatiemaatschappij tot het uiterste is gedreven; iedere gedachte wordt met iedereen gedeeld en vormt een “herrie” van beelden en geluiden waarin elke “stilte” is uitgebannen en vernietigd. Dat alle gedachten met elkaar worden gedeeld wil niet zeggen dat iedereen transparant is voor elkaar: “Dus wat je niet mag vergeten, wat het alderbelangrijkste is van alles wat ik zeg in deze vertelderij is dat herrie niet waar is, herrie is wat mannen graag willen dat waar is, en het verschil tussen die twee dingen is zo groot dat het wel es je dood kan wezen als je niet uitkijkt” (31). Hoewel iedere gedachte en elk gevoel transparant is en door anderen waargenomen kan worden, kunnen deze gedachten verdraaid en verstopt worden onder andere gedachten. De tragiek van Todd, de hoofdpersoon van het boek, is dat hij zichzelf volledig onthult in zijn herrie maar dat de wereld zich juist verhult onder dikke lagen ruis, informatie, noise. Todd ervaart dat zijn identiteit verloren dreigt te gaan in de herrie en tot chaos zal vervallen. Hij declameert daarom telkens opnieuw zijn naam en probeert zich aan de herrie te onttrekken door de stilte op te zoeken. Aangezien de stilte – gepersonifieerd door het meisje Viola – voortdurend overwoekerd en vernietigd dreigt te worden door de herrie slaan Todd en Viola op de vlucht voor de hoeders van de informatiemaatschappij. Wat is de zin van “het mes dat niet wijkt” op deze vlucht? Niet zozeer het morele dilemma of je een ander – ook al is het iemand die jou of je geliefde belaagt – mag doden zoals de auteur zelf denkt. Het boek spreekt in dat opzicht boekdelen. Todd wil de loop van de geschiedenis veranderen: “Als je niks verandert, verandert d’r ook niks” (118). Voor hem is het mes in staat die verandering te brengen: “Maar een mes is niet gewoon een ding, toch? Het is een keus, het is iets wat je dóét. Een mes zegt ja of nee, steken of niet steken, sterven of niet sterven. Een mes neemt je een besluit uit handen en stuurt het de wereld in en het komt nooit meer terug” (91). Dat wil niet zeggen dat wij het subject van die verandering zijn. Niet zozeer wij maar eerder het mes zelf blijkt hier beslissend te zijn: “Het roept me… ja, zegt het mes… Ja. Pak me, Neem de macht in je hand…” (462). De zin van het mes is dat het een barst slaat en een kloof aanbrengt tussen herrie en stilte. De scheiding die het mes aanbrengt is echter geen “uitscheiding” van de herrie ten gunste van de stilte, zoals de hoeders van de informatiemaatschappij de stilte uitbannen ten gunste van de herrie (dat doet het mes dat doodt!). In tegenstelling tot het mes dat doodt zwicht “het mes dat niet wijkt” niet voor herrie enerzijds of stilte anderzijds. Todd ervaart namelijk dat niet alleen de herrie maar ook de stilte zijn identiteit dreigt op te slokken. “Het mes dat niet wijkt” scheidt zo tussen herrie en stilte, dat de herrie niet vernietigd wordt ten gunste van de stilte of andersom; het opent de stilte als het omgevende van de herrie (Het ongelezen dagboek van Todd’s moeder is een concreet voorbeeld van een stilte die de herrie omgeeft), een u-topie waarin ‘wat waar is en wat mannen waar willen hebben’ niet langer met elkaar samenvallen. Dankzij deze scheiding wordt de loop van de geschiedenis pas veranderd, wordt geschiedenis überhaupt pas op de been gebracht in de wereld van de herrie. Wat “het mes dat niet wijkt” niet meer bedenken kan is dat de stilte zelf als het wijkende moet worden gedacht.  (Follow my Blog at vincentblok.wordpress.com)
    January 26, 2014

    Zelf-onthulling en zelf-verhulling in de wereld van blogs en anti-blogs (Een tijdelijke Vertelling, Ruth Ozeki)

    Ruth Ozeki’s roman “Een tijdelijke vertelling” is een zogenaamde “ik-roman” over de Japans-Amerikaanse schrijfster Ruth die een Hello Kitty-lunchtrommeltje vindt op het strand. Het bevat het dagboek van Nao, een 16 jaar oud Japans meisje dat is omgekomen tijdens de Tsunami; een ik-roman in een ik-roman dus. Karakteristiek voor de ik-roman is dat ze de vorm heeft van een ‘bekentenis’ die volledig ‘transparant’ is en de ‘authentieke’ stem van de schrijver bevat. We herkennen deze stijl in de internetblogs, tweets en facebook berichten waarmee we dagelijks worden geconfronteerd; op eigen gezag bekent men zijn of haar voorkeuren op het gebied van kunst, politiek, wetenschap etc., en geeft men zich bloot in teksten, foto’s en filmpjes die worden gedeeld met anderen. Bepalend daarbij is niet zozeer de inhoud van een blog of tweet maar de mate waarin de eigen authenticiteit wordt zekergesteld daarin; alles geldt de openbaring van jezelf. Nu spreekt Ozeki van een spanning tussen zelfonthullende, zelf-verhullende en zelfopofferende handelingen in een ik-roman. De talloze voorbeelden van impersonatie op het internet illustreren goed hoe zelfonthullende berichten op facebook tegelijkertijd zelf-verhullend kunnen zijn; denk aan de volwassen kerel die zich voordoet als een jong ding en contact met je probeert te leggen.[1] In het digitale spel van zelf-onthulling en zelfverhulling lijkt daarentegen van zelfopoffering geen sprake te zijn; alles geldt de openbaring van jezelf. En toch blijkt deze zelf-openbaring de grootste zelf-opoffering te zijn, zodra je beseft dat elke zelf-onthulling is aangewezen op een publiek van volgers dat er domweg niet is: “Tot mijn eigen verdriet betrapte ik mezelf erop dat ik net deed alsof iedereen in cyberspace wilde weten wat ik dacht, terwijl het in werkelijkheid niemand ook maar ene fuck kan schelen. En toen ik dat verdrietige gevoel vermenigvuldigde met alle miljoenen mensen in hun eenzame kamertjes die verwoed zitten te schrijven en naar hun eenzame paginaatjes zitten te posten waar niemand de tijd voor neemt om ze te lezen omdat iedereen het zelf veel te druk heeft met schrijven en posten, was ik daar behoorlijk kapot van” (33). Als iedereen schrijft en niemand meer leest, dan vindt de zelf-openbaring geen weerklank meer in de wereld, dan ontbreekt de resonantieruimte waarin het zelf wordt geconstitueerd. Wat nu als hierin de grootste zelf-opoffering van onze tijd bestaat? Hoe ontkomt de ik-roman van Nao aan dit lot? In antwoord op haar ervaring genegeerd en verstoten te zijn door haar volgers (zen 'in shikato) kiest ze voor een leven als otaku, een in zichzelf opgesloten en maatschappelijk geïsoleerde kluizenaar die haar leven verspilt. Haar verspilling bestaat in het schrijven van een anti-blog, dat wil zeggen een bericht dat niet meer aan allen maar aan een enkel persoon is gericht; haar dagboek dat in een broodtrommeltje verpakt aanspoelt op het strand om door Ruth gevonden en gelezen te worden. Deze strategie helpt natuurlijk niet, tenzij je bij voorbaat veronderstelt dat de schrijver en de volger van zo’n anti-blog aan elkaar zijn gerelateerd. Doordat “Een tijdelijke vertelling” die verstrengeling van de schrijver en de volger van Nao’s anti-blog inderdaad veronderstelt en overigens op prachtige wijze beschrijft, wordt Nao’s zelf-openbaring overbelicht en kan de vraag naar de grootste zelf-opoffering van onze tijd niet meer opkomen in dit boek. (Follow my Blog at vincentblok.wordpress.com)


    [1] vgl. mijn blog over de banaliteit van transparantie van 22 augustus 2013 voor meer geleerde voorbeelden.
    January 7, 2014

    “Vader van God” (Martin Driessen) en “De Kinderjaren van Jezus” (John Coetzee): een gesprek

    Soms opent een roman niet zozeer een nieuw perspectief op de wereld of op menselijke verhoudingen die je nog niet kende, maar eerder op een ander boek. Zo ook Martin Driessens prachtige vertelling Vader van God”, waarin Jozef zijn pleegkind Jezus ontvoert om hem aan zijn pijnlijke lot aan het kruis te onttrekken. Het boek zet John Coetzee’s recente roman “De kinderjaren van Jezus” in een ander licht, waarin de vluchtelingen David (Jezus) en zijn pleegvader aankomen in een nieuw land om “een nieuw leven op te bouwen, een nieuw begin te maken”. Op een raadselachtige manier geeft “Vader van God” antwoord op de vraag waarom David (Jezus) is gevlucht naar het nieuwe land. Tegelijkertijd geeft “De kinderjaren van Jezus” antwoord op de vraag wat Jozef precies drijft om Jezus te ontvoeren; voor hem prevaleert de singuliere persoon van Jezus boven zijn universele rol als verlosser van de mensheid (zie mijn blog van 1 augustus 2013). Precies daarom poogt Jozef Jezus te onttrekken aan zijn lot en neemt hij hem mee naar het onherbergzame. In “Vader van God” is Jozef daarmee de “deugdzame” terwijl Jezus de “zondige” is. De mens is namelijk pas deugdzaam als hij “is” wat hij had “kunnen” zijn (vgl. 157). De menselijke verantwoordelijkheid ligt dan ook in de vrije wil om te zijn wat je had “kunnen” zijn (vgl. 179). Dit is de weg van Jozef. Jezus volgt Jozefs vlucht weliswaar overal en op haast passieve wijze, maar keert terug naar moeder Maria zodra hij de kans krijgt, zijn smartelijke lot tegemoet. Een dergelijke oppositie tussen vrije wil en lotsbestemming of tussen activiteit en passiviteit bestaat natuurlijk niet; wil en lot moeten juist in elkaars nabijheid worden gedacht.[1] Dergelijke opposities maken ons namelijk blind voor de mogelijkheid dat Jozef zijn pleegzoon niet zozeer aan zijn lot onttrekt door hem te ontvoeren, maar zijn lot juist sticht door namens het lot in actie te komen. In dat opzicht getuigt “De kinderjaren van Jezus” van een dieper begrip van de wil: “’als het kind was voorbestemd, … waarom kon je het dan niet aan het lot overlaten…?’. ‘Omdat het niet voldoende is te gaan zitten afwachten of het lot in actie komt, Elena, net zoals het niet voldoende is een idee te hebben en dan te gaan zitten afwachten of het wordt gerealiseerd. Iemand moet het idee ter wereld brengen. Iemand moet namens het lot in actie komen’” (122). Als Jozef zijn deugdzaamheid in een dergelijke act had gevonden, dan pas had Jezus kunnen worden wie hij had “kunnen” zijn, dan pas had Jezus zich kunnen voegen naar zijn lot (Follow my Blog at vincentblok.wordpress.com).


    [1] Vgl. Vincent Blok “Towards the rehabilitation of the will in contemporary philosophy”, Journal of the British Society for Phenomenology, Vol. 44, No. 3 (2013).
     
    December 23, 2013

    De bevrijding van de taal, of Michaïl Sjiskin’s “onvoltooide liefdesbrieven”

    Op het eerste gezicht bevat Michaïl Sjiskin’s boek onvoltooide liefdesbrieven (Pismovnik) de correspondentie tussen twee geliefden die van elkaar gescheiden zijn in ruimte – Vladimir Vovka trad toe tot het leger om te vechten in China – en tijd - hij werd gedood in het begin van het boek terwijl hun briefwisseling wordt voortgezet tot het eind. De voortzetting van de briefwisseling met Alexandra Sashka na zijn dood laat in ieder geval zien dat onvoltooide liefdesbrieven geen cor-respondentie betreft. Uitgangspunt van Vladimir is Democritus’ werk over de atomen. Elk atoom, en in navolging daarvan elk ding en elke mens, is omgeven door een leegte of een interval die de één (ik) in absolute zin van de ander (niet-ik) scheidt. Op het moment dat Vladimir stikt in zijn solipsisme (ik) te midden van een betekenisloze wereld (niet-ik) wordt hij bevangen door de ervaring dat de taal de brug kan vormen van ik naar niet-ik: “Al dit niet ik begon te reageren, te gonzen bij wijze van antwoord, mij te erkennen als zijn eigen. Je begrijpt toch wel waar ik het over heb? Alles om me heen werd van mij, blij, eetbaar! Ik had zin om het behang, het plafond, de gordijnen en de wereld daarbuiten te voelen, op te snuiven, op mijn tong te proeven! Niet ik werd ik. Op die momenten leefde ik pas echt” (161). Nu weet Vladimir dat de taal niet van hem is maar het membraam vormt tussen ik en niet-ik: “Tussen mij en de wereld verrees een muur van letters” (162). De woorden bezoeken hem en Vladimir ervaart in eerste instantie alleen ‘werkelijk’ te zijn in de taal zoals ook de schrijver van de bijbel alleen werkelijk is in het woord dat gelezen wordt (‘in den beginne was het woord…’). Hier ligt ongetwijfeld de motivatie van Vladimir om Alexandra te schrijven vanuit China: “Waarom schrijft men? Zolang we schrijven, betekent dat dat we nog in leven zijn. Wanneer jij deze regels leest, is de dood uitgesteld” (269). Deze talige overbrugging van de absolute kloof tussen ik en niet-ik gaat zelfs zo ver, dat ze omslaat in een absolute eenheid tussen Vladimir en Alexandria – “er is niets wat ons zou kunnen scheiden” (142) – ondanks hun tijd-ruimtelijke afstand. Ook Alexandra heeft de ervaring dat niet meer kan worden onderscheiden tussen hen beiden: “hoe langer jij niet in mijn buurt bent, des te groter deel van me word je. Soms begrijp ik zelf niet eens waar jij eindigt en waar ik begin” (70-71). In tweede instantie ervaart Vladimir echter dat de taal de kloof tussen ik en niet-ik helemaal niet overbrugt, dat hij helemaal niet ‘werkelijk’ is in de taal: “de woorden kunnen iets van zichzelf scheppen, maar jij kunt niet in woorden veranderen. Woorden zijn bedriegers. Ze beloven je mee uit varen te nemen, en vervolgens vertrekken ze stiekem met volle zeilen en laten jou op de oever achter” (163). Er is geen sprake van een eenheid tussen ik en niet-ik, maar alleen van een tijdelijk bezoek van de woorden die daarna verder trekken, hem leeg, waardeloos en gebruikt achterlatend. Vladimir ervaart met andere woorden dat hij juist niet werkelijk is in de taal, niet leeft maar sterft in de taal. Hier ligt ongetwijfeld de motivatie van Vladimir om de wereld van het woord te verlaten en toe te treden tot het leger: “Ik moest me ervan ontdoen. Moest me vrij voelen. Gewoon levend. Ik moest bewijzen dat ik op mezelf bestond, zonder woorden. Ik had bewijzen nodig voor mijn bestaan” (164). De bevrijding van de taal bestaat in de erkenning van een absolute kloof of interval tussen mij en de woorden. Hoe zijn deze twee beweringen – ‘ik ben pas werkelijk dankzij de beantwoording aan de taal’ en ‘ik ben ik pas werkelijk dankzij de bevrijding van de taal’ – samen te denken? Onvoltooide Liefdesbrieven wordt gedragen door het paradoxale vermoeden dat elke beantwoording aan de taal vooraf wordt gegaan door een bevrijding van de taal en dat elke bevrijding van de taal al de beantwoording aan de taal veronderstelt. Ze bestaat in een over en weer tussen beide oevers van ik en niet-ik, zonder dat de absolute kloof tussen beiden wordt overbrugd en opgeheven. In dit over en weer bestaat het “eeuwig kiemen van de geest” (Erik van Ruysbeek)(zie verder de blogs over Coetzee en Terrin)(Follow my Blog at vincentblok.wordpress.com).
    December 8, 2013

    Refreshments for a weary generation (Richard Wagner’s Tristan und Isolde)

    When I visited Wagner’s Tristan und Isolde last week (Utrecht, October 15, Nationale Reisopera), I increasingly felt uncomfortable when the story unfolded. Of course, the prelude was marvellous again and the critics of this primordial love story were jubilant as well. At the same time, however, I was no longer able to make the connection. The vocabulary of honor, liquidation and vendetta might still resonate with our Muslim compatriots, but they were definitely underrepresented during this performance. In first instance, I thought that this opera was only able to please a weary generation and was no longer able to really impress. Later on, I realized that my experience of discomfort might be interpreted as a ‘spiritual’ counterpart of Wagner’s Tristan chord in this opera. The tensions created by the music resonated in my experience of uncannyness, and raised the question whether it is still possible to produce an artistic, literary or philosophical Tristan chord in the current age. Our challenge is to experiment with and produce Tristan chords which do no longer act as ‘refreshments for a weary generation’ (Follow my Blog at vincentblok.wordpress.com).
    October 24, 2013

    Economic Liberalism as a Differentiation Strategy (Michel Houellebecq)

    Michel Houellebecq’s basic experience in his novel Whatever (or literally: the extension of the domain of the struggle) is that we are unable to live in the domain of the rules – the uniformity of the current information society in which human relations are no longer possible - and that we have to enter the domain of the struggle in order to differentiate between the information society and ourselves. Opportunities for these differentiation strategies are found in total economic and sexual liberalism in this novel. These strategies are definitely inspired by Darwin’s  concept of a struggle for existence. The Darwinian struggle is however not inconsistent with the domain of the rules; successful differentiations end up in a new dominant design, i.e. in new rules of the game. Because the economic struggle always ends up with the reinforcement of the domain of the rules, we should reject Houellebecq’s differentiation strategies. On the contrary, if we really experience that we are unable to live in the domain of the rules, we should look for differentiation strategies which do no longer belong to the domain of the economic. Follow my Blog at vincentblok.wordpress.com 
    October 12, 2013

    The Blind Man’s Garden (Nadeem Aslam)

    Nadeen Aslam’s new novel describes the ‘war on terror’ in the months after 9/11 from the perspective of two young Pakistani men. They are equally opposed to the Taliban and the US, but decide to travel to Afghanistan to help the casualties of the war. Aslam describes the conflicting perspectives in such a vivid and powerful way, that you have to agree with the observation of one of the characters, that “the divide is too great, too final”: “We can’t know what the Westerners want. … To know what they want you have to eat what they eat, wear what they wear, breathe the air they breathe. You have to be born where they are born”. The problem is that we cannot accept the finality of this fundamental division between Islamic and Western perspectives, and write books about it at the same time. In this respect, this beautifully written book bears witness to a stinging embarrassment. Follow my Blog at vincentblok.wordpress.com 
    August 26, 2013

    Biophobia and the Banality of Transparency

    At first glance, Peter Terrin’s Post Mortem is a book about an author who is writing an autobiographical book about his alter ego, while his four year old daughter is hit by a cerebral infarction. In fact, it describes the struggle of an author in the current age, in which the complete revelation of yourself – the transparency of our biography in literary works but also at social networks like facebook and wordpress – is celebrated as the greatest good. Steegman, the main character of the book, is a child of his time and completely transparent for himself; he recognizes and knows himself, writes an autobiographical book and even tries to have control over his future biographer. At the same time, he suffers from biophobia and wants to escape his biography. Why? Because of the banality of transparency in which there is no room anymore for any difference between what you are and what the world knows about you. Originally, it was precisely this difference that drove authors, poets and philosophers to write their books and sing their songs. In the age of transparency, Steegman’s idea is to move in the opposite direction; he becomes completely transparent in his book (“he has become his books”) and at the same time, he explores a diversionary tactic; the exploration of another possible meaning of his biographical events and based on this, the establishment of an ambiguity and secrecy in which Steegman can withdraw and escape the transparency of his biography. Although I acknowledge that Steegman’s diversionary tactic is promising - especially the tactic to raise dust clouds in which you can hide yourself in the age of transparency - the focus on biophobia and the biographical is still subjectivistic in this novel. I would like to propose another possible meaning of Post Mortem, inspired by the temporary amnesia of Steegman’s daughter. After her cerebral infraction, she suffered from temporary amnesia as a self-protective reflex of the bodily system. Maybe, we have to conceive the banality of transparency as a temporary amnesia with regard to the difference between ourselves and what the world knows about us. This amnesia is nothing negative. On the one hand, it is precisely this amnesia that has to be conceived as self-protective, i.e. as a protection of the self in the age of transparency. On the other hand, it is precisely this amnesia with regard to myself, which provides the only access to the difference between myself and what the world knows about me in the age of transparency. In this respect, not biophobia but a non-subjectivistic desire for the “self” should be key in future literary efforts. Coetzee's descriptions of the personal over the universal in 'the Childhood of Jesus' - see my previous blogs - could be seen as such an effort. Follow my Blog at vincentblok.wordpress.com
    August 22, 2013

    Peter Buwalda’s “Bonita Avenue” or the level of Dutch literary criticism

    “Nobody even played a role in one’s life, he realized once more” (Aaron)
    It’s a shame that a book that is hailed by literary critics as a ‘great Dutch novel’ turns out to lack any depth. The family drama about a brilliant professor, his stepdaughter who features on the pornographic website he visits and his criminal son who tries to blackmail him is indeed excellently written in expressive prose. The main characters of the novel hide themselves for each other and are on their own, but the possible meaning of their secret dissolves in the obligatory descriptions of sex and violence in this page turner. It was striking to realize that the key characteristic of the relation between the main characters - “what do we know about each other?” - is also applicable on the relation of this novel to its reader. It says a lot about the intellectual level of Dutch literary criticism, that precisely this novel has been hailed as a masterpiece and has won several awards. Follow my blog at www.vincentblok.wordpress.nl
    August 11, 2013

    John Coetzee’s ‘The Childhood of Jesus’ or How to Escape the World

    ‘How to live without desire' (Simon)
    In ‘The Childhood of Jesus’, John Coetzee describes the arrival of Simon, a middle-aged man, and a young boy in a new country. They do not only bid farewell to the past and embrace a new beginning of life when they arrive. It involves a transformation of the ‘personal’ to the ‘universal’; in the new country, people abstract from the singularity of their bodily existence and their desire for the future in favour of their living in the present, i.e. in a universal and transparent order of benevolence and goodwill in which there is no room for any ambiguity or discontent. Coetzee’s description of this new country unmistakably evokes memories of our present time. Contrary to the universal order of the new country, Simon insists on the primacy of the personal over the universal, matter over form. In this, he repeats a fundamental critique of the metaphysical tradition. In this tradition, primacy is given to the universal and stable  form of an entity over the singularity and instability of its materiality. Simon criticizes the philosophical abstractions of his fellow citizens – what makes a chair a chair for instance - and insists that things do not have their due weight in this new country: “the music we hear lacks weight. Our lovemaking lacks weight”. For this reason, Simon maintains the materiality and singularity of his desires in the new country. The consequence of this maintenance of singularity becomes clear if we consider Simon’s confrontations with the boy he is trying to raise. The young boy represents precisely the primacy of the personal over the universal; he declares that he wants to be an escape artist and a magician, he refuses to accept the mathematical order and develops his private language. This radical differentiation between the boy as a singular person and the world around him is criticized by Simon: “’If you refuse, if you go on being rude about Spanish and insist on speaking your own language, then you are going to find yourself living in a private world. You will have no friends. You will be shunned’. ‘What is shunned’? ‘You will have nowhere to lay you head’. ‘I don’t have friends anyway’”. Simon criticizes the boy’s radical insistence on his singularity over the universality of the mathematical and linguistic order, because it makes him lose contact with the world around him completely. For Simon, singularity means that I acknowledge a ‘gap’ between myself as a singular person and the world around me, which can be bridged in my love or desire for the other. But the boy has a more radical experience of singularity, i.e. a fundamental ‘crack’ between myself and the world around me which cannot be bridged. As a consequence, the singularity of the boy is no longer characterized by a desire for another person or the world around him, because such a desire may result in his falling down the crack. The boy “keeps hesitating and hopping to avoid cracks” and it is precisely this basic experience which drives his escape to a new beginning of life at the start and the end of the novel. The question is no longer how to live without a desire for the world, but how to live without continuously escaping the world. If we want to maintain our singularity in the age of universality, we have to become escape artists and magicians ourselves, we have to become wanderers like Ahasverus. Follow my Blog at vincentblok.wordpress.com
    August 1, 2013

    Notes from Underground (Dostojevski) and Stakeholder Theory

    Last week I was finally able to read Dostojevski’s ‘Notes from Underground’. It contains important considerations for scholars and practitioners interested in stakeholder theory, which is so popular in our society. The basic idea is that the private sector is primarily self-interested and that stakeholders like governmental organisations, NGO’s and civil society should be involved in the solution of the grand challenges of our time – climate change, poverty alleviation, obesity etc. - in order to balance economic (profit), social-cultural (people) and environmental (planet) interests in a better way. Dostojevski raises the fundamental question whether people and organizations are in the end self-interested at all: ‘man everywhere and at all times, whoever he may be, has preferred to act as he chose and not in the least as his reason and advantage dictated. And one may choose what is contrary to one’s own interests, and sometimes one positively ought … One’s own free unfettered choice, one’s own caprice, however wild it may be…, what man wants is simply independent choice, whatever that independence may cost and wherever it may lead’. Notes from underground do not only raise questions with regard to the validity of popular distinctions between ‘self-interested’ and ‘common-interested’ or altruistic value frames etc. More important is that it raises the fundamental question whether people can primarily be understood in terms of their ‘stake’ or ‘interest’ at all. The big mistake of stakeholder theory is that the point of departure is exactly found in such a ‘stake’.   Follow my Blog at vincentblok.wordpress.com
    July 14, 2013

    Rushdie’s Satanic Verses and the Transmutation of Human Being

    ‘To be born again, first you have to die’ (Saladin Chamcha)
    Reading The Satanic Verses opens a new perspective on the enthusiasm for the transmutation of human being by humanists, ecologists and philosophers of the current age. The question is whether such a transition of the self ‘by doing so brings immediate death to its old self’ (Lucretius), or is ‘still the same forever, but adopts in its migrations ever-varying forms’ (Ovid). Saladin Chamcha chose Lucretius over Ovid; he actually breaks out of his limitations and becomes another, discrete, severed from history. Gibreel Farishta on the contrary, chose Ovid over Lucretius. As a consequence, he develops a deadly form of schizophrenia between his current self and his old self, which inevitably results in his committing suicide at the end of the novel. When do we stop halting between two opinions and make Lucretius our choice? In the current ecological crisis, such a transmutation of human being can be seen as a mutation in extremis to ensure the survival of the human species on earth. At the same time, and contrary to the celebration of such transmutations in the current age, the confrontation between Chamcha and Firishta shows clearly the death and despair which is inseparable from such a transmutation of human being. It will not become a happy century in any case! Follow my Blog at vincentblok.wordpress.com
    July 7, 2013

    Trust in Science

    The Royal Netherlands Academy of Arts and Sciences (KNAW) recently published a report, in which a decline of public trust in science is signalled. In order to analyse the growing mistrust in science, we should distinguish between competency-based trust and benevolence-based trust. Is it possible that the competency-based trust in science is decreasing due to the increased acknowledgement of the complexity or ‘wickedness’ of the problems we face today? As a consequence, science should fundamentally reflect on its own competency to reveal the truth. If science starts with questioning our trust in the world as it appears and aims to restore our trust by providing reason, it becomes clear that science presupposes benevolence-based trust as well; science does not only trust its own competency to reveal the reason behind the world as it appears (instead of acknowledging our epistemic insufficiency), but also the benevolence of the world to show itself as it is. It is precisely this presupposition which is highly questionable. One of the basic experiences of 20th century philosophy, prepared by philosophers like Heraclitus and Nietzsche, is that nature fundamentally resist its full appropriation. David Hume for instance observed: "It must certainly be allowed, that nature has kept us at a great distance from all her secrets, and has afforded us only the knowledge of a few superficial qualities of objects; while she conceals from us those powers and principles on which the influence of those objects entirely depends". The growing mistrust in science can therefore be seen as a call for drastic policy changes in order to enhance radical empiricism in science.
    May 27, 2013

    Education and The Corporation

    Last week, I watched the ‘The Corporation’ with my students, a documentary in which the role and behaviour of modern corporations in our society is examined as if it concerned a psychiatric patient. According to my students, only a new generation of business people is able to perform more ethical and sustainable corporate behaviour. Their intuition of the necessity of a new generation makes clear that education (paideia) can no longer be understood as maieutics; it presupposes a disciplinary intervention of the earth itself. I agree that we are desperately in need of a new human ‘ethos’ which enables us to take care of the future of our planet, although no signs can be found of such an earthly intervention today. As a consequence, future education programs should embrace new forms of geomancy.
    May 20, 2013

    Nightwork

    Just finished my reading of Jachym Topol´s Nightwork. I am sure there is no room for such a nocturnal praxis in the age of Google, which is the age of the perfect fit between man and his ecosystem. Does Nightwork enable us to resist the age of Google? At least, there is no room for romantic illusions in Topol’s description of nocturnal practices in chilling and obscure forests in the border region of the Czech Republic. He teaches us that “Nature is horrible; a mother who bites her child”. Maybe we have to accept this biting mother in order to become truly nocturnal practitioners.
    April 22, 2013

    Art in the Age of Democracy

    Just finished my reading of Gustave Flaubert’s 'Correspondance'. It is striking that he observed already 150 years ago that the individual is destroyed by democracy. I assume that nowadays, artists in the Netherlands have the same experience. What disturbed me most in reading his letters was that the current reduction of arts budgets is possibly not primarily the result of a decision by the majority, but due to democracy as a system: “It is the hatred which the Bedouins, the heretic, the philosopher, the hermit and the poet is exposed to…”. At the same time, Flaubert saw already in 1875 that concepts such as democracy, equality and fraternity are subject to erosion. We only have to turn on the news to see this erosion today. Nevertheless, while he saw no possibility to introduce new principles, for me the question remains whether the task of art consists precisely in the creation of such new principles. Maybe, the main difference between his and our time is that he was still able to cherish antipathy towards the world of action, while we are forced to ´act´. The nature of such acts and their relation with creative – artistic - production is still one of the main questions we face today. Also in this respect, it is instructive to read Flaubert's letters.
    April 1, 2013

    Von Trier’s Melancholia

    ‘And when I say we’re alone, we’re alone. Life is only on earth and not for long’ (Jusitine)
    Yesterday I saw von Lars von Trier’s Melancholia. The question remains whether the destructive potential of Melancholia (the planet) is embraced by Justine because of her private melancholia, or because of her conviction that we are alone in the universe. According to Justine, we shouldn’t grieve for its... loss because nobody will miss it. At the same time, we shouldn’t grieve because life on earth is fundamentally evil. For me, the assumption that life on earth as such is evil is shocking and unacceptable. Nevertheless, the question remains whether we need to assume ‘life somewhere else’ (Claire) in order to be really able to grieve for the destruction of planet earth in our time. As long as it is conceptualized as a post-modern version of God's all-seeing eye watching over us, I'm reluctant to assume 'life somewhere else'. What we are in need of is a new concept of the 'outsider'.
    March 16, 2013

    Stammered Songbook

    Just finished Erwin Mortier's novel Stammered Songbook (Gestameld Liedboek) about his mother who suffers from Alzheimer's disease. His prose is too poetic and too aesthetically for me, although there are wonderful findings (sorry, in Dutch): "Men kan te jong zijn, of althans te onbestorven. Men kan alles weten maar niet alle weten is al belichaamd. Was er maar iemand die nog de tijd kreeg, voor het lijf in al zijn kamers de lampen dooft, op te schrijven wat het is, al was het maar: het stelt niet veel voor. het is zo gebeurd"
    February 22, 2013

    Stoner

    Just finished John Williams novel Stoner. His picture of the university as a sanctuary for the incompetent and the mentally weak is a good addition to our daily practice of 'publish or perish' in academic life. For Stoner, the university primarily embodies a promise! Everything outside the academia is a pure waste of life. I am not sure whether this is a convincing argument for my students, but his inflexible and detached attitude seems to me a good survival strategy in the current age of consumerism.
    February 6, 2013

    The Map and the Territory

    On the way back to Amsterdam, I finished my reading of Michel Houellebecq's 'The map and the territory'. Definitely the best novel I read last year. Again an incisive description of the cogs that contribute to the functioning of our society. But instead of hope, like in 'Atomised', the 'downward forces' gain the upper hand in this book. These forces put an end to the world as narrative (the world ...of novels & films, but more important, the identity of the world as narrative I assume). What remains is the world as parataxis. How should I live in the world as parataxis? Instructive in this respect is Houellebecq's description of the protagonist of the book - Jed Martin - as a man who was never able to completely surrender to life.
    January 14, 2013

    Tonio

    Today, I finished my reading of A.F.Th van der Heijden's novel Tonio. It is striking that the unsaid in such a novel is crying out for attention; the egocentricity of an author who's attempting to compensate his own insensitivity towards the other. Notable absentee in this 'confusion of feelings' (gevoelsverwarring) is Tonio himself! I've learned a lot, for instance that feelings never provide access to the absent...
    December 27, 2012

    War Dog

    Yesterday evening, I finished my reading of Robert Anker's novel War dog (Oorlogshond). What a disappointment, that Arnold Heumakers recommended a testosterone fuelled adventure with big cars, guns and lot's of sex by an author who definitely seems to be in his midlife crisis; the hero of the story is able to buy the biggest cars, to win all fights, to have sex with every girl etc. A novel on the importance of war and violence in our current age is promising and necessary, but this attempt is just skin-deep. I think I have to reread Ernst Jünger's Heliopolis again...
    November 13, 2012